Explore every episode of the podcast ตามรอยพระตถาคต

อาทิตตปริยายสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๔ หน้าที่ ๖๓

ความไม่เข้าใจชัด เรื่องทาน เรื่องศีล เป็นมูลเหตุให้ถึงความเจริญไม่ได้

อาทิตตปริยายสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๘ หน้าที่ ๒๓๐

ตัวอย่างแนวทางการพิจารณาธรรม แนวทางการเดินมรรค

เพื่อรู้แจ้งในธรรมทั้งปวง

ปรุงแต่งสังขารทั้งหลาย คือ ปรุงแต่งกรรม กรรมอันเป็นเหตุให้เข้าถึงการเกิด แก่ ตายอีกครั้ง

พระศาสดาสอนให้เรา ไม่ปรุงแต่งสังขารทั้งหลาย หมายความว่า ให้เดินมรรค อาศัยอริยมรรค เพื่อให้ถึงความสิ้นกรรม หรือสิ้นสังขารทั้งหลาย

หากเดินมรรคได้สมบูรณ์แล้ว ตัณหาสิ้นแล้ว กรรมจึงจะสิ้นไป แม้อริยมรรค ก็เป็นสังขตธรรม ต้องกระทำให้มาก เจริญให้มาก ต้องปรุงแต่งขึ้น แต่กรรมไม่ดำไม่ขาว หรืออริยมรรคนี้ มีลักษณะพิเศษ มีผลอันพิเศษ คือจะเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม หรือสิ้นสังขารทั้งหลาย

การสอนให้ไม่คิด ไม่ปรุงแต่ง จึงไม่ใช่คำสอนของพระพุทธเจ้า

มหาสาโรปมสูตร และ จูฬสาโรปมสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๒ หน้าที่ ๓๔๐ ถึง ๓๕๖

ทำความเข้าใจให้ตรง ในการอยู่จำ อริยอุโบสถ

ไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาท ไม่สมควรกล่าวธรรม

ไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาท จะปฏิบัติให้ถูกต้อง ไม่ได้เลย

พระศาสดาปฏิบัติธรรมอย่างไร?

การปฏิบัติธรรมที่เป็นไปเพื่อบรรลุสัจจะเป็นอย่างไร?

การเดินทางในทางที่ไม่เคยเดินมาก่อนนี้ยากนัก ต้องฝึก ต้องเจริญให้มาก เพื่อบรรลุความจริง ที่บรรลุได้แสนยาก

ฝึกโยนิโสมนสิการ ฝึกเดินมรรค

บทสนทนา เรื่องปัญญาเป็นอย่างไร ฉบับเต็มจากหมู่คณะร่วมสนทนากัน

อริยสาวกต้องมีปัญญา

ปัญญาเบื้องต้นคือ อริยสัมมาทิฏฐิ เกิดจากการได้ฟัง ได้ศึกษา ทำความเข้าใจ จนแจ่มแจ้งในปฏิจจสมุปบาท

ปัญญาอีกอย่างคือ ผลของการเดินมรรค ผลของการอาศัยองค์ความรู้คือปัญญาเบื้องต้น หรืออริยสัมมาทิฏฐิ มาเป็นแบบแผนในการคิดพิจารณา หรือโยนิโสมนสิการ จนเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท อีกครั้ง

การเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท เป็นเหตุให้มีดวงตาเห็นธรรม เป็นเหตุให้เกิดปัญญาอันเป็นผลจาการเดินมรรค ปัญญานี้จะเป็นเหตุให้หลุดพ้นจากความยึดมั่นในปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งปวง โดยความเป็นอัตตาได้

ความรู้ ความเข้าใจแจ่มแจ้งในสังขตธรรมทั้งปวง ในปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งปวง ที่สำคัญ ดังที่พระศาสดารู้แจ้งมาก่อนแล้ว นั้นจะเป็นเหตุให้เกิดปัญญา หรืออริยสัมมาทิฏฐิ

ผู้มีอินทรีย์มาก ดังเช่นพระศาสดา เพราะโยนิโสมนสิการ ไปตามปฏิจจสมุปบาท จนรู้แจ้งในสังขตธรรมทั้งปวง ในปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งปวง ย่อมเป็นเหตุให้หลุดพ้นจากสังขตธรรมทั้งปวง หรือหลุดพ้นจากปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งปวง หรือหลุดพ้นจากทุกข์นั่นเอง

การเห็นแจ้งในธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น อย่างสมบูรณ์ คือเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท

การรู้ชัดธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น เพื่อแปรผันไปสู่ภพใหม่ ไปสู่อัตภาพใหม่ หรือไปสู่ชาติใหม่ ว่าธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นทั้งหมดนั้น ล้วนแปรผันไปเป็นอย่างอื่น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์

ปัญญาจึงจะเกิดขึ้นว่า ไม่ควรเลยที่จะพิจารณาเห็นธรรมชาติอันอาพาธ ไม่เที่ยง แตกสลาย โดยความเป็นอัตตา

ขั้นตอนรายละเอียดจากธัมมะหนึ่งไปสู่ธัมมะหนึ่ง ในช่วงการเคลื่อนไปสู่ภพใหม่ เราจำเป็นต้องรู้แจ้ง เพื่อให้เกิดปัญญา เพื่อถอนความยึดมั่นในธัมะเหล่านี้ อันเป็นส่วนหนึ่งของธัมมะทั้งปวงที่เป็นสังขตธรรม ตามที่พระศาสดาบัญญัติ และพระศาสดาได้กำหนดรู้ จนรู้แจ้งแล้ว จึงไม่ยึดมั่นในธรรมทั้งปวงนั้น หรือปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งปวง โดยความเป็นอัตตาได้

ฐานสูตร พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๒ หน้าที่ ๙๙

หมวด อิริยาบถและสัมปชัญญะ

เกสปุตติสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๐ หน้าที่ ๒๕๕

ศรัทธา ความเชื่อสิบประการ ที่ไม่ประกอบด้วยปัญญา

ศรัทธาที่ประกอบด้วยปัญญา คือ รู้ชัดใน กุศลและอกุศล รู้ชัดปฏิจจสมุปบาท

ผลที่เกิดจากการให้ทาน

คุณลักษณะของอนาคามีบุคคล

ผู้อยู่ไม่ห่างจากฌาน ทำตามคำสอนของศาสดา ปฏิบัติตามโอวาท

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๐ หน้าที่ ๔๖

อปรอัจฉราสังฆาตวรรค

กายคตาสติ หรือ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน เป็นอย่างไร

ทำความเข้าใจ เรื่อง ทาน ศีล สวรรค์ ปัญญา

ทำความเข้าใจเรื่อง เจ้าสรณานิศากยะ ดื่มน้ำเมา คือกรรมอะไร ใช่ทุศีลแน่นอนหรือไม่ อะไรคือวัตถุประสงค์ของการบัญญัติศีลข้อนี้

ราคะ โทสะ พอเห็นได้ พอรู้สึกตัวรู้ว่ามีราคะ มีโทสะได้

แต่โมหะ เห็นได้ยากนัก

บทสนทนาธรรมเบื้องต้น ที่อริยสาวกต้องเข้าใจ เพื่อให้อริยสาวกทั้งหมด

มีทั้งสัมมาทิฏฐิชั้นโลกียะ และสัมมาทิฏฐิชั้นโลกุตตระ

การได้ยินได้ฟัง อนุปุพพิกถา เป็นไปเพื่อให้มีสัมมาทิฏฐิชั้นโลกียะ

การได้ยินได้ฟัง ปฏิจจสมุปบาท เป็นไปเพื่อให้มีสัมมาทิฏฐิชั้นโลกุตตระ

ส่วนบรรพชิตหรือนักบวชในสมัยพุทธกาล ล้วนมีสัมมาทิฏฐิชั้นโลกียะแล้ว การแสดงธรรมแก่บรรพชิตผู้หลีกออกจากกาม จึงไม่ต้องแสดง อนุปุพพิกถา

การโยนิโสมนสิการไปตามหลักปฏิจจสมุปบาท จนเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท

นั้นคือหนทางที่จะเห็นธรรม เมื่อเห็นธรรม จึงจะไม่ยึดมั่นในธรรมทั้งปวงได้

พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ ตรัสรู้ ปฏิจจสมุปบาท

การโยนิโสมนสิการไปตามปฏิจจสมุปบาท นั้นแหละคือการปฏิบัติธรรม ที่ชื่อว่า กรรมไม่ดำไม่ขาว

การรู้ปฏิจจสมุปบาท จึงเป็นฐานะที่จะปฏิบัติธรรมได้อย่างถูกต้อง

แต่การไม่รู้ปฏิจจสมุปบาท นั้นไม่ใช่ฐานะที่จะปฏิบัติธรรมได้ถูกต้อง

พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ ตรัสรู้ ปฏิจจสมุปบาท

การโยนิโสมนสิการไปตามปฏิจจสมุปบาท นั้นแหละคือการปฏิบัติธรรม ที่ชื่อว่า กรรมไม่ดำไม่ขาว

การรู้ปฏิจจสมุปบาท จึงเป็นฐานะที่จะปฏิบัติธรรมได้อย่างถูกต้อง

แต่การไม่รู้ปฏิจจสมุปบาท นั้นไม่ใช่ฐานะที่จะปฏิบัติธรรมได้ถูกต้อง

ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นจึงจะชื่อว่าเห็นธรรม

วัตรอันงามในอดีตชาติของพระศาสดา คือ กรรมขาว

กรรมขาวนี้ อาศัยโลกียสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย

แต่กรรมทั้งไม่ดำและไม่ขาว นี้แหละเป็นวัตรอันงามที่พระศาสดา พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า บัญญัติไว้

วัตรอันงาม หรือ อริยมรรคมีองค์แปด หรือ กรรมทั้งไม่ดำและไม่ขาว นี้อาศัยอริยสัมมาทิฏฐิ คือ ความรู้แจ้งในปฏิจจสมุปบาทเป็นปัจจัย

กามธาตุ พยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ ถ้าพัวพันกับธาตุเหล่านี้ อกุศลทางกายวาจาใจย่อมเกิด ครั้นตายไป ย่อมเกิดในกามภพ

เนกขัมมธาตุ อพยาบาทธาตุ อวิหิงสาธาตุ ถ้าหลีกออกจากกามธาตุได้ เห็นโทษของกามแล้ว ย่อมคิดคำนึงถึงเนกขัมมธาตุได้เป็นปกติ

แต่เนกขัมมะนั้นจะเป็นแบบปุถุชน หรือเป็นแบบอริยะ นั้นขึ้นกับความรู้ความเข้าใจ ว่ามีอริยสัมมาทิฏฐิหรือไม่ หรือมีเพียงแค่สัมมาทิฏฐิชั้นโลกียะ

จุนทะ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่เราแสดงไว้แล้วเพื่อความรู้ยิ่งบริษัททั้งหมดนั้นแหละ พึงพร้อมเพรียงกันประชุม สอบทานอรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะในธรรมนั้น แล้วพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกัน เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

เพราะเห็นแจ้งปฏิจจสมุปบาท จึงรอบรู้ทุกข์ จึงรอบรู้ธรรมทั้งปวง รวมทั้งรอบรู้ใน จิต มโน วิญญาณ

การเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท เป็นทางมาของการรอบรู้ทุกข์ เป็นทางมาของการรอบรู้ จิต มโน วิญญาณ อันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ด้วย

ปฏิปักขธรรม ๑๐ ประการ ที่บรรพชิตต้องละ

ฆราวาสชั้นเลิศ ชั้นประเสริฐ

การเข้าใจในธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น ที่มีในตน เป็นพื้นฐานของการปฏิบัติธรรม เป็นพื้นฐานของการเห็นแจ้งอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา

กรรมสี่ประการ

กรรมสามประการแรก เกิดจากจิตวิปลาส นับเป็น อกุศล

๑. ผัสสะเกิด สัญญาวิปลาสเกิด จิตวิปลาสเกิด บุญเกิด กรรมขาวเกิด

๒. ผัสสะเกิด สัญญาวิปลาสเกิด จิตวิปลาสเกิด บาปเกิด กรรมดำเกิด

๓. ผัสสะเกิด สัญญาวิปลาสเกิด จิตวิปลาสเกิด ทั้งบุญและบาปเกิด กรรมทั้งดำและขาวเกิด

กรรมประเภทที่สี่ เกิดจากจิตไม่วิปลาส นับเป็น กุศล

๔. มโนผัสสะเกิด สัญญาไม่วิปลาสเกิด จิตไม่วิปลาสเกิด กุศลกรรมบถสิบเกิด

๑. จินตามยปัญญา (ปัญญาที่เกิดจากการคิด)๒. สุตมยปัญญา (ปัญญาที่เกิดจากการฟัง)๓. ภาวนามยปัญญา (ปัญญาที่เกิดจากการอบรม)

กายภาวนา จิตตภาวนา ปัญญาภาวนา

การได้อัตภาพ ๔ ประการ๑. การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนดำเนินไป มิใช่สัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป๒. การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป มิใช่สัญเจตนาของตนดำเนินไป๓. การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนและสัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป๔. การได้อัตภาพที่มิใช่สัญเจตนาของตนและมิใช่สัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๑ หน้าที่ ๓๖๗

ทสุตตรสูตร ว่าด้วยธรรม ๑ ถึง ๑๐ ประการ

ยกมา ๒ ประการแรก

พระศาสดาตรัสรู้ ธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น พระองค์รู้แจ้ง สังขตธรรม

เหล่านั้นอย่างแจ่มแจ้ง จึงได้รู้ชัดในธรรมทั้งปวงนั้น ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

ด้วยเหตุนี้ คือรู้แจ้ง ในธรรมทั้งปวงนั้น จึงหลุดพ้น ไม่ถือมั่นในธรรมทั้งปวงนั้นได้

เพราะรู้ชัด ถึงความไม่มีอัตตาในสังขตธรรมทั้งปวง

อริยสาวก จึงถึงความเบาใจ ไม่สะดุ้งกลัว ต่อความตายที่จะมาถึงในวันหน้า

ทุติยอนาถปิณฑิกสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๙ หน้าที่ ๕๔๐

สิกขาบท สิกขาสาม ขันธ์สาม คืออะไร ตั้งใจฟังธรรมบรรยายนี้ จะเข้าใจมากขึ้น

“ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่เป็นวิสัยแห่งตรรก ละเอียด บัณฑิตจึงจะรู้ได้ สำหรับหมู่ประชาผู้รื่นรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย

ฐานะอันนี้ย่อมเป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก กล่าวคือหลักอิทัปปัจจยตา หลักปฏิจจสมุปบาท

แม้ฐานะอันนี้ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยากนัก กล่าวคือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสลัดอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน

ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และผู้อื่นจะไม่เข้าใจซึ้งต่อเรา ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากเปล่าแก่เรา”

อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ เกิดจากผัสสะที่มีสัญญาวิปลาสในกาม จึงฟุ้งซ่านรำคาญไปในกามธาตุนั้น

อุทธัจจะ ที่เป็นสังโยชน์ เกิดจากผัสสะ(ที่ไม่ใช่ผัสสะกับกามธาตุ) แล้วมีสัญญาวิปลาส ไม่รู้แจ้งโลกตามความเป็นจริง จึงฟุ้งซ่านไปว่าเมื่อไหร่หนอเราจะบรรลุวิโมกขธรรม หรืออรหันตผล ทั้งที่เราก็มีคุณธรรมสูงมากแล้ว

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๓ หน้าที่ ๒๔๕

มาคัณฑิยสูตร

กรรมคืออะไร มีกี่แบบ กรรมเกิดจากอะไร

กรรมไม่ดำไม่ขาว เป็นอย่างไร