Explore every episode of the podcast Rachunek myśli

Żyjemy w świecie, w którym obrazy nie tyle do nas przemawiają, ile nas zalewają. Podczas tegorocznej Nocy Muzeów zastanawialiśmy się nad tym, w jaki sposób obraz na nas oddziałuje i na ile istotna jest tu rola warsztatu artystycznego. Rozmawialiśmy także o sposobach kształtowania spojrzenia i warunkach spotkania ze sztuką, które nie musi kończyć się szybkim werdyktem.

Rzeczpospolita szlachecka była na wskroś nienowoczesna. Nieufna wobec nowinek z zachodu i południa Europy, kierowała się antycznym ideałem dobrego życia w polis – twierdzi dr Jakub Wolak w książce „Idea Rzeczypospolitej”. Czy ta deklaracja była czymś więcej niż tylko retorycznym ornamentem? W jaki sposób przekładała się na praktyki egzystencjalne i polityczne oraz na relacje z sąsiadami? Czy w nowoczesnym świecie jest miejsce na taką formę polityczności? O staropolskim rozumieniu „rzeczy pospolitej” Michał Nowak rozmawia z dr. Wolakiem.

Co łączy narzędzia do edycji zdjęć, chirurgię plastyczną i globalną turystykę? Kultura profilowania. Liczą się w niej wizerunek i poklask na scenie mediów społecznościowych. Horyzont stylu wyznaczają celebryci, odgrywanie jest tu ważniejsze od odkrywania, a szczerość i autentyczność przestają się liczyć. Tak przynajmniej twierdzą autorzy książki Paula D'Ambrosio i Hansa-Georga Moellera "Ty i Twój profil", o której rozmawialiśmy jej tłumaczem – dr. Dawidem Misztalem.

Nasze myślenie jest kształtowane przez przyswojone style myślowe. Jak zatem możliwe są rewolucje w nauce?

Wolimy go unikać, choć niejednokrotnie otwiera przed nami nowe możliwości, stojąc za rozmaitymi odkryciami. Możemy się z niego uczyć albo powtarzać w nieskończoność. Błąd, bo o nim mowa, najwięcej mówi o człowieku, który go popełnia.

Czym jest i jak działa świadomość? Czy tylko człowiek może ją posiadać? Jak można ją poszerzać?

- Nasze mówienie o sprawach nie tylko abstrakcyjnych, ale także konkretnych pełne jest metafor. Z drugiej strony szukamy określeń oryginalnych; takich, w których słowo zyskiwałoby zupełnie nowe znaczenie. To są metafory poetyckie. Wszystko to ze sobą współistnieje, jakoś się ze sobą zgadza - mówił w Programie 2 Polskiego Radia wybitny językoznawca.

Jak to się dzieje, że mimo iż się zmieniamy, mamy poczucie stałości naszego "ja"? W "Rachunku myśli" zastanawialiśmy się nad tym wspólnie z dr. Mateuszem Falkowskim, filozofem.

Myślimy o niej jako o czymś specyficznie ludzkim. Romantycy w poetycki sposób opisywali geniusza jako ucieleśnienie najwyższych ludzkich możliwości. Jak to jednak wygląda od strony neurobiologii? Czego na temat twórczości dowiadujemy się z badań nad sztuczną inteligencją, która coraz częściej wkracza w pole sztuki? Czy ten fakt zmienia nasze rozumienie człowieczeństwa?

Gościem pierwszej po wakacjach audycji "Rachunek myśli" była dr Maria Chełkowska-Zacharewicz, psycholożka.

Trudno wyobrazić sobie życie bez ideałów, które najogólniej można określić jako pewne drogowskazy w naszym życiu. Mają one subiektywną moc zobowiązywania, nie można jednak o nich myśleć bez odniesienia do wolności jednostki.

Metafora "głębi" sugeruje, że pod powierzchnią zjawisk ukryte jest coś (być może nawet bardziej istotnego), do czego trzeba się dokopać, co trzeba odkryć. Istotny jest także sposób tego odkrywania, czy poznawania: czy da się uchwycić to zmysłowo?

W audycji "Rachunek myśli" rozmawialiśmy o wydanej niedawno książce Erica R. Kandela.

Był filozoficznym obieżyświatem. Wykładał między w Londynie, Moskwie, Helsinkach, Genewie, Wilnie i Krakowie. Wzorem starożytnych filozofów w ścisły sposób łączył teorię i praktykę, myśl i życie. Propagował jogę i abstynencję. 

O napięciu między bezdomnością (wykorzenieniem/wygnaniem) a zadomowieniem (zakorzenieniem/byciem-u-siebie) rozmawialiśmy w audycji z prof. Robertem Piłatem.

Jesteśmy niedojrzali jako gatunek - twierdzi kanadyjski filozof, John L. Schellenberg. Dlatego nie powinniśmy traktować naszych naukowych, metafizycznych i religijnych koncepcji świata jako czegoś ostatecznego. Jak jednak wyobrazić sobie ich rozwój?

W swoim blogu pisze o braku sympatii do siebie przy jednoczesnym przemożnym zaufaniu do własnych działań. Gdy mieszkał w Kopenhadze, twierdził że w Polsce żyje się dobrze i pięknie. Stratę traktuje zarazem jako pewien zysk. Zapraszamy do wysłuchania "Rachunku myśli" Łukasza Orbitowskiego.

Może dotyczyć różnych dziedzin: kultury, moralności, nauki, religii, sztuki – wszystkich najważniejszych sfer życia człowieka… W "Rachunku myśli" o relatywizmie rozmawialiśmy z prof. Andrzejem Szahajem, filozofem.

Wspólnie z prof. Robertem Piłatem zastanawialiśmy się w audycji czy w odniesieniu do każdej sytuacji istnieje tylko jedno właściwe rozwiązanie. Czy umiar może okazać się czymś niepożądanym? 

O przyczynach popularności szarlatanów i mechanizmach rozpowszechniania pseudonauki rozmawialiśmy w audycji z Łukaszem Lamżą, autorem książki "Światy równoległe".

"Kto chce być filozofem, musi raz zacząć żyć intelektualnie na własną odpowiedzialność" - twierdził Roman Ingarden. I sam zgodnie z tą maksymą postępował, niezależnie od tego, czy analizował sposób istnienia dzieł sztuki, czy spierał się z Edmundem Husserlem.

Racjonalność, prostota, a może brak głębszego namysłu? Tematem audycji było tak zwane zdroworozsądkowe podejście.

- W procesie twórczym w pewnym momencie uświadamiam sobie, że nie wiem, co dany bohater by powiedział w danej sytuacji - przyznał Wit Szostak, opowiadając o relacjach między życiem, pisaniem i językiem.

W "Rachunku myśli" zastanawialiśmy się nad tym, jak technologie cyfrowe wpływają na kontakty międzyludzkie.

"Właściwy duch Adorno to duch muzyczny, a nie filozoficzny, filologiczny, teologiczny lub literacki. Nastrojenie Adorno jest nastrojeniem muzycznym, a cała wrażliwość skierowana w stronę dźwięków i ucha" – twierdzi w swojej nowej książce prof. Szymon Wróbel.

Czy myślenie i mowa mogą być działaniem? Zastanawialiśmy się nad tym w audycji "Rachunek myśli" wraz z prof. Robertem Piłatem.

- Wszystkim czytelnikom prac Darwina rzucało się w oczy, i to trwa do dziś, że brakuje w jego teorii jakiegoś specjalnego, wyróżnionego miejsca dla człowieka - przypominał w Dwójkowym "Rachunku myśli" prof. Marcin Miłkowski.

Na podstawie jakich kryteriów można oddzielić rzetelną psychologię od szarlatanerii? Dyskutowaliśmy o tym z Tomaszem Witkowskim - psychologiem i Ewą Głód - psychoterapeutką psychoanalityczną.

Jakie opowieści są w naszym świecie dominujące? Gdzie szukać takich, które będą dla nas najkorzystniejsze? Odpowiedzi na te pytania poszukamy w audycji "Rachunek myśli".

Gościem audycji był Tomasz Mazur, autor książki "Zakazana historii filozofii. Niestoicka powieść stoika".

Do czego potrzebne są subtelne uczucia i myśli (np. subtelne rozróżnienia)? Można powiedzieć, że do oddania różnorodności świata - zarówno stanów rzeczy, jak perspektyw, aspektów, punktów widzenia, pragnień. Ale dlaczego słowo "subtelność" niesie tak pozytywne konotacje? 

Dla jednych wiąże się z przyjemnością, dla innych to marnowanie czasu. Z pewnością jednak sen jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Według wielu badaczy to, co Platon zawarł w swoich dialogach, stanowi jedynie wstęp do właściwej, tajnej nauki. Powołują się przy tym na słynny "List VII", w którym filozof przeprowadza krytykę pisma.

W audycji mówiliśmy o wolności, sytuacjach granicznych, winie i transcendencji w ujęciu Karla Jaspersa.

W "Rachunku myśli" rozmawialiśmy o szansach i zagrożeniach, jakie niesie rozwój sztucznej inteligencji.

Czasem pobieżnie, czasem z wytężoną uwagą. Niekiedy z dystansem, innym razem zanurzając się w muzycznym żywiole. Dlaczego sprawia nam to przyjemność bądź przykrość? W jaki sposób muzyka splata się z ludzkim przeżywaniem istnienia? I gdzie tu miejsce na ciszę? 

Jeszcze na początku XX wieku wydawało się, że technika pozwoli człowiekowi zapanować nad światem, rozwiązać wiele problemów społecznych i sprawić, że będzie miał więcej wolnego czasu.

W audycji dyskutowaliśmy o jednym z podstawowych pojęć etycznych, wokół którego od wieków toczą się zaciete spory.

Szlachetny, prostoduszny, empatyczny, ale i naiwny, budzący gniew i zażenowanie, a nawet bezwstydny. O księciu Myszkinie jako figurze dobra nie z tego świata rozmawialiśmy z Januszem Opryńskim - reżyserem teatralnym.

Płatni łowcy młodych i bogatych ludzi, mistrzowie dyskusji, sprzedawcy mniemań, zawodowi zwodziciele. O platońskim sporze z sofistami rozmawialiśmy w "Rachunku myśli".

- Nauki ścisłe dają dziś narzędzie poznawcze, które może być przydatne, żeby pogodzić się z własną ułomnością. Mówią o ograniczeniach, które poprzednio, przez wiek XIX, nie chcieliśmy przyjąć do wiadomości – podkreślał w Dwójkowej rozmowie Krzysztof Zanussi.

- Największą naszą obawą było to, by nie powstała kolejna książka będąca serią wypowiedzi, monologów, perorowania i wykładania własnych stanowisk. Najbardziej niepokojący w filozofii religii jest bowiem brak dialogu, a badanie i rozwiązywanie problemu jest możliwe tylko dzięki niemu. Sądzę, że w tej publikacji udało się uniknąć tego błędu – mówił w Dwójce prof. Jackek Hołówka.

Choć kochał los, ten obszedł się z nim wyjątkowo okrutnie. Sprawił, że został cesarzem. Czy był także filozofem? Co rodzi się z mariażu władzy i stoicyzmu?

Uważał się za kontynuatora dzieła Freuda, ale zrewolucjonizował psychoanalizę. O francuskim psychoanalityku rozmawialiśmy w "Rachunku myśli".

Tematem audycji były eschatologiczne i psychologiczne mity w dialogach Platona.

W audycji rozmawialiśmy z prof. Piotrem Nowakiem, autorem książki "Przemoc i słowa. W kręgu filozofii politycznej Hannah Arendt".

W "Rachunku myśli" zastanawialiśmy się nad niezwykle istotnym zwrotem w myśleniu, który dokonał się u progu nowożytności.

W audycji szukaliśmy odpowiedzi na pytania, dlaczego niektóre przedmioty nam się podobają, a inne nie i jakie czynniki decydują o pięknie dzieła sztuki.

- W "Państwie" znajdziemy wywód Sokratesa na temat tego, jak demokracja przeradza się w tyranię. Dowiadujemy się, że wolności człowieka zagraża jej nadmiar. Dziś możemy powiedzieć, że Platon miał na myśli anarchię, która nie zna granic - mówił w Dwójce prof. Piotr Nowak.

- Uzależnienie to choroba układu motywacyjnego. Powoduje ona, że człowiek ma na tyle silną potrzebę zażywania narkotyków czy alkoholu, że nie jest w stanie się powstrzymać. Chory traci kontrolę nad swoim zachowaniem - mówił w Dwójce neurobiolog Wojciech Glac.