Explore every episode of the podcast Rachunek myśli

Czy przyjaciel jest kimś, kto spełnia nasze pragnienia, czy raczej lustrem, dzięki któremu możemy nie tylko dowiedzieć się prawdy o sobie, ale też ją unieść? W "Lizysie" Platon nie daje nam jednej definicji przyjaźni. Prowadzi nas przez kolejne możliwości i pokazuje, jak każda z nich okazuje się niewystarczająca. Czego więc dowiadujemy się od niego od przyjaźni? Platon pyta o... przyjaźń – to pierwsze z cyklu spotkań z dr. Janem Tokarskim, autorem książki "Platon od nowa".

Czy prywatność jest jedynie przywilejem jednostki? Totalitaryzm pokazał, że człowieka można podporządkować m.in. przez odebranie mu miejsca, w którym pozostaje sam ze sobą. Dziś problem wraca w nowej postaci - publikujemy w internecie to, co dawniej chroniliśmy. Czy stoi za tym rezygnacja z prywatności? Niekoniecznie. Prawo do prywatności nie sprowadza się tylko do tego, aby nie być śledzonym, fotografowanym czy podsłuchiwanym, lecz do czegoś o wiele istotniejszego: do możliwości zachowania części siebie, która pozostanie dla innych niedostępna, niewyjaśniona i nieprzejrzysta. Rozmawiamy z prof. Piotrem Domerackim.

Gnuśność ma złą prasę. Od dzieciństwa uczymy się, że nie wolno być leniwym, że trzeba się starać, pracować, rozwijać. Gnuśny człowiek wydaje się podejrzany. Nie optymalizuje własnego życia. Ale czym właściwie jest gnuśność? O gnuśności można mówić językiem moralności, filozofii, psychologii, religii, ekonomii i polityki. Gościem audycji był prof. Marcin T. Zdrenka z UMK, autor książki "O gnuśności. Studium lenistwa i jego kontekstów".

W pewnym sensie odpoczynek stał się dziś kolejnym wyzwaniem, zadaniem do wykonania. Czy jednak człowiek, który nie umie przestać działać, jest wolny? W jaki sposób nie poddać się przymusowi produktywności, a jednocześnie godziwie spędzić czas wolny od pracy? O sztuce nic-nie-robienia rozmawiamy z prof. Andrzejem Waśkiewiczem z Wydziału Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, autorem książki "Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei".

Od niemal trzech tysięcy lat opuszcza Troję i wraca na Itakę, choć każda epoka wyznacza mu inną trajektorię. Raz jest człowiekiem niezłomnym, innym razem oszustem. Bywa uosobieniem rozumu, ale i pychy. Dla jednych jest symbolem ludzkiej ciekawości, dla innych patronem przebiegłości. O Odyseuszu jako jednej z najbardziej fascynujących, a zarazem wieloznacznych postaci kultury europejskiej rozmawiamy z prof. Tomaszem Mojsikiem z Uniwersytetu w Białymstoku, autorem książki "Odyseusz. Biografia nieautoryzowana".

Jest jedną z najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb. Szukamy go w rodzinie, wspólnocie, państwie, technologii i ekonomii. Jednocześnie właśnie w jego imię najczęściej ograniczana bywa wolność. Gdzie przebiega granica między ochroną a kontrolą? Czy współczesny świat produkuje więcej zagrożeń, czy raczej więcej lęku? Dlaczego poczucie bezpieczeństwa nie zawsze idzie w parze z rzeczywistym bezpieczeństwem? I czy społeczeństwo całkowicie bezpieczne byłoby jeszcze społeczeństwem ludzi wolnych?

Z pozoru wydaje się czymś przejrzystym, łatwo zrozumiałym, oczywistym. Tymczasem przez ponad dwieście lat była polem sporów filozofów, socjologów, rewolucjonistów, chrześcijańskich myślicieli, feministek i polityków. Bywała językiem emancypacji, ale także narzędziem wykluczenia.

Ludzie wszystkich kultur śpiewają, tańczą i kołyszą się do muzyki. W tym sensie jest ona szczególnym fenomenem, który nie tylko angażuje niemal cały organizm, ale też otwiera przestrzeń pozajęzykowej komunikacji. Czy zatem człowiek jest po prostu istotą słuchającą, potrafiącą drgania powietrza przełożyć na sens, wspólnotę i wzruszenie? W "Rachunku myśli" rozmawialiśmy z prof. Anną Chęćką, pianistką i filozofką z Uniwersytetu Gdańskiego.

Jest taki rodzaj rozumu, który nie pyta "po co", lecz wyłącznie "jak". Nie interesuje go sens, lecz procedura; nie dba o dobro, lecz o zgodność; nie rozważa celu, lecz sprawdza poprawność wykonania. O ambiwalencji rozumu proceduralnego rozmawialiśmy w "Rachunku myśli" z prof. Piotrem Domerackim – filozofem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Żyjemy w świecie, w którym obrazy nie tyle do nas przemawiają, ile nas zalewają. Podczas tegorocznej Nocy Muzeów zastanawialiśmy się nad tym, w jaki sposób obraz na nas oddziałuje i na ile istotna jest tu rola warsztatu artystycznego. Rozmawialiśmy także o sposobach kształtowania spojrzenia i warunkach spotkania ze sztuką, które nie musi kończyć się szybkim werdyktem.

Rzeczpospolita szlachecka była na wskroś nienowoczesna. Nieufna wobec nowinek z zachodu i południa Europy, kierowała się antycznym ideałem dobrego życia w polis – twierdzi dr Jakub Wolak w książce „Idea Rzeczypospolitej”. Czy ta deklaracja była czymś więcej niż tylko retorycznym ornamentem? W jaki sposób przekładała się na praktyki egzystencjalne i polityczne oraz na relacje z sąsiadami? Czy w nowoczesnym świecie jest miejsce na taką formę polityczności? O staropolskim rozumieniu „rzeczy pospolitej” Michał Nowak rozmawia z dr. Wolakiem.

W ostatnim czasie zrobiła oszałamiającą karierę. Stała się modą i praktyką, techniką i postawą, wyborem i obietnicą pełniejszej obecności. W świecie rozproszonym przez nadmiar bodźców i narracji, jawi się jako próba powrotu do czystego doświadczania – bycia tu i teraz, zanim zostanie ono przechwycone przez uprzedzenia, pragnienia, logikę użyteczności. Ma też gwarantować przestrzeń, w której świat może ukazywać się takim, jakim jest. O uważności Michał Nowak rozmawia z prof. Piotrem Domerackim.

Muzyka jest zjawiskiem osobliwym: niematerialnym, a jednak dotykającym ciała. Abstrakcyjnym, a jednak wywołującym bardzo konkretne emocje. To napięcie dawniej opisywano w języku metafizyki, harmonii kosmosu lub psychologii uczuć. Dziś coraz częściej próbuje się je zrozumieć w języku neuronów. Neuroestetyka – rozwijająca się na styku filozofii, muzykologii i neuronauki – pyta o to, co właściwie dzieje się w mózgu, kiedy słyszymy muzykę. O tym Michał Nowak rozmawia z filozofką i pianistką profesor Anną Chęćką.

Idealna równość jest utopią, jednak nowożytność z uporem maniaka zdaje się do niej powracać. A przecież praktyka życiowa uczy nas, że możemy być równi tylko wobec czegoś lub pod jakimś względem. Przed prawem, w teorii, stajemy na tych samych zasadach. Łączy nas też godność i śmiertelność. Zarazem jednak talenty, uroda, siła i prestiż nie są wśród ludzi rozdysponowane jednakowo. Czy wynikające z nich przywileje są czymś skandalicznym? Gościem Michała Nowaka jest prof. Jan Hartman.

Jej cel może być zarówno religijny, jak i moralny. Zawsze zakłada jednak hierarchię dóbr, która skłania do realizacji jednych kosztem drugich. W tym sensie jest nieustannym ćwiczeniem, mającym prowadzić do zbawienia, cnoty, harmonijnego życia. O ascezie rozmawialiśmy w audycji z prof. Piotrem Domerackim, filozofem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

O ambiwalentnym splocie czasu i etyki Michał Nowak rozmawiał w audycji z prof. Wojciechem Załuskim z Katedry Filozofii Prawa i Etyki Prawniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorem książki "Etyczne aspekty doświadczenia czasu".

Czas muzyczny, ten efemeryczny twór, nie podlega prawom zegarów; nie jest tylko miarą trwania ani ramą porządkującą dźwięki. Jest raczej strumieniem świadomości, w którym nuty splatają się z oddechem słuchacza i rytmem jego serca.

Jest jedną z najbardziej trwałych i jednocześnie najbardziej niedocenianych form ludzkiego rozumienia świata. Porządkuje czas, nadaje sens temu, co nieprzejrzyste, pomaga przejść przez momenty graniczne. Może też jednak stać się narzędziem dyscyplinowania albo pustym, pozbawionym znaczenia gestem. Bo też na przecięciu tego, co niecodzienne i powtarzalności oraz autonomii jednostki i sensu, który ją przekracza, rodzi się rytuał.

Choć lubimy prężyć muskuły i opowiadać o naszej sprawczości, nad wieloma sprawami nie mamy kontroli. Czas i miejsce urodzenia, zakochanie, choroba spadają na nas jak grom z jasnego nieba. Rozmowa z dr hab. Karoliną Wigurą - filozofką i socjolożką, autorką książki "Endo. Sztuka akceptacji choroby".

Co łączy narzędzia do edycji zdjęć, chirurgię plastyczną i globalną turystykę? Kultura profilowania. Liczą się w niej wizerunek i poklask na scenie mediów społecznościowych. Horyzont stylu wyznaczają celebryci, odgrywanie jest tu ważniejsze od odkrywania, a szczerość i autentyczność przestają się liczyć. Tak przynajmniej twierdzą autorzy książki Paula D'Ambrosio i Hansa-Georga Moellera "Ty i Twój profil", o której rozmawialiśmy jej tłumaczem – dr. Dawidem Misztalem.

Był filozoficznym obieżyświatem. Wykładał między w Londynie, Moskwie, Helsinkach, Genewie, Wilnie i Krakowie. Wzorem starożytnych filozofów w ścisły sposób łączył teorię i praktykę, myśl i życie. Propagował jogę i abstynencję. 

"Właściwy duch Adorno to duch muzyczny, a nie filozoficzny, filologiczny, teologiczny lub literacki. Nastrojenie Adorno jest nastrojeniem muzycznym, a cała wrażliwość skierowana w stronę dźwięków i ucha" – twierdzi w swojej nowej książce prof. Szymon Wróbel.

Czasem pobieżnie, czasem z wytężoną uwagą. Niekiedy z dystansem, innym razem zanurzając się w muzycznym żywiole. Dlaczego sprawia nam to przyjemność bądź przykrość? W jaki sposób muzyka splata się z ludzkim przeżywaniem istnienia? I gdzie tu miejsce na ciszę? 

Choć kochał los, ten obszedł się z nim wyjątkowo okrutnie. Sprawił, że został cesarzem. Czy był także filozofem? Co rodzi się z mariażu władzy i stoicyzmu?

Bywa dowodem moralnej wrażliwości – spontaniczną reakcją na zło, niesprawiedliwość, na naruszenie tego, co dla nas najważniejsze. Zarazem jednak łatwo wymyka się spod kontroli, stając się bronią przeciwko innym, a czasem zwyczajną grą pozorów...

Solidarność to nie tylko logotyp, transparenty, strajki i podpisane porozumienia, lecz przede wszystkim doświadczenie więzi i współodpowiedzialności za świat. Jej fundamentem jest żywa relacja międzyludzka i wyrastające z niej zobowiązanie, które podjęły miliony Polaków w roku 1980. Ale może, 45 lat później, te wartości straciły już w praktyce na znaczeniu? Gościem Michała Nowaka jest prof. Zbigniew Stawrowski - filozof z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, dyrektor Instytutu Myśli Józefa Tischnera, autor książki "Solidarność znaczy więź". 

Arcydramat sądowy. Bez happy endu. Rozmiłowani w procesach Ateńczycy kontra Sokrates, który nie zamierza grać w ich grę. Dlaczego nie chciał ratować życia? Procesem Sokratesa zamykamy cykl spotkań wokół jego postaci z dr. hab. Krzysztofem Łapińskim – filozofem z Uniwersytetu Warszawskiego, autorem książki "Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa".

Bez tej dyskusji kształt cywilizacji zachodniej byłby inny. Stawką było rozumne, dobre życie. W tle sukces finansowy kontra wolność, egoizm versus przyjaźń i demagogia w opozycji do troski o wspólne dobro. Sokrates - najsłynniejszy filozof starożytności, który za swoje przekonania oddał życie, i jego rywale, sofiści - populiści antyku, suto cyniczni nauczyciele retoryki, którzy twierdzili, że prawda należy do tego, kto więcej zapłaci, ale też pierwsi badacze języka jako instrumentu. O największej rywalizacji starożytnej filozofii opowiada dr hab. Krzysztof Łapiński, filozof, autor książki "Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa".

Każdy z nas ją posiada, a jednak nie każdy potrafi ją w sobie odkryć. W szerokim sensie – wspólna wszystkim. W węższym – zarezerwowana dla tych, którzy potrafią świadomie ją kształtować. Osobowość – zjawisko na pograniczu tego, co dziedziczymy i co świadomie budujemy. Tajemnica, która od wieków fascynowała myślicieli: od Teofrasta i Sokratesa, przez Arystotelesa, po Henriego Bergsona i Józefa Tischnera. Co sprawia, że jedni pozostają anonimowi, a inni stają się "osobowościami" – wpływowymi, rozpoznawalnymi, zapamiętywanymi? Wyjaśnia prof. Piotr Domeracki, filozof i etyk z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Nieustająco narzekamy na kształt życia publicznego. Winą obarczamy przy tym rządzących i instytucje. Tymczasem każdy z nas je współtworzy, a kłopoty rodzą się nie tylko z nieprzestrzegania ogólnie przyjętych zasad, ale także ze stojących za nimi ideałów. A wyzwań jest coraz więcej, bo stoimy u progu rewolucji AI, która odmienia też tę sferę. O tym właśnie traktuje książka prof. Jana Hartmana "Etyka życia publicznego". 

Wywrotowy dziwak, intelektualny heros, idealny obywatel, a może logik? Już w starożytności portretów Sokratesa było wiele. Skąd wzięła się ta niezgodność? Dlaczego do naszych czasów przetrwały te, a nie inne przedstawienia? W jaki sposób jego postać wpłynęła na sposób postrzegania miejsca filozofa we wspólnocie? Wszystkie twarze Sokratesa – to temat drugiego spotkania z dr hab. Krzysztofem Łapińskim z Uniwersytetu Warszawskiego, autorem książki "Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa".    

Bywa większa i mniejsza, z  urodzenia, z powinowactwa i z wyboru. Znacząco wpływa na jednostki, od których zarazem jest całkowicie zależna. Domaga się emocjonalnego zaangażowania, troski oraz odpowiednich słów i czynów- wspólnota. 

Nowoczesna opowieść o starożytnej mądrości. Biografia Sokratesa – “Najmądrzejszy” Krzysztofa Łapińskiego to nowe spojrzenie na jednego z założycieli europejskiej filozofii. Rozmowa z Sokratesem była ponoć głębokim doświadczeniem, po którym człowiek odchodził odmieniony.

Jest ucieczką od wolności i towarzyszącej jej trwogi. Polega na szukaniu usprawiedliwień i unikaniu odpowiedzialności za własne czyny. Czy ktokolwiek jest od tego wolny? O fenomenie złej wiary mówił prof. Piotr Domeracki. 

Modernizację zwykło łączyć się z sekularyzacją. Od drugiej połowy XX wieku coraz wyraźniej widać jednak splot myślenia i życia społecznego z różnymi formami religijności, duchowości oraz mitu. Czy zatem żyjemy w epoce postsekularyzmu?

Życie może być przygodą, ciężarem, sposobnością, świętością, czy długiem. Przede wszystkim jest jednak żywiołem – przekonuje w swojej nowej książce pt. "Boga nie ma, jest życie" Piotr Augustyniak. 

Jedni widzą w nim ideał, zasadę regulującą ludzkie działanie. Inni rodzaj dewiacji lub natręctwa uprzykrzającego życie. Pierwsi uważają, że zawsze jest świadomym wyborem. Drudzy - nieuświadomionym nakazem uwewnętrznionym w toku wychowania.

W "Rachunku myśli" przyjrzeliśmy się świętowaniu. Gościem audycji był prof. Piotr Domeracki, filozof z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. 

Jego oceny są ambiwalentne, choć współcześnie zdaje się mieć więcej przeciwników niż sojuszników. Z jednej strony wskazuje na wyjątkowość i niepowtarzalność jednostki, z drugiej na jej rzekomo nieusuwalny egocentryzm. 

Z definicji jest nieprzewidywalna, choć miewamy intuicję, że nadciąga. Sieje spustoszenie, stawiając pod znakiem zapytania ład świata, w którym żyjemy.

Posiada go każda osoba, choć metaforycznie mówimy czasem o jego deficycie. Mamy wówczas na myśli brak "kręgosłupa moralnego", chwiejność, niekonsekwencję. Charakter - to o nim, a także o sposobach jego kształtowania, rozmawialiśmy w "Rachunku myśli".

Podobno ludzi dobrej woli jest więcej. Tak przynajmniej uważał Czesław Niemen. Co to jednak znaczy - dobra wola?

Bywa nie tylko trudna i chroniczna, ale też pożyteczna - stwarzająca niezbędny dystans i rymująca się z poczuciem własnej indywidualności. Samotności można doświadczać na każdym etapie życia. Badania pokazują, że najczęściej zmagają się z nią nastolatkowie i seniorzy.

- Na spotkaniach staram się pokazać rodzinie historię tego, co doprowadza do śmierci samobójczej. Tłumaczę, że jest to zawsze proces. Na samobójstwo składa się całe życie - powiedziała w Dwójce dr Halszka Witkowska, suicydolog z Wydziału "Artes Liberales" Uniwersytetu Warszawskiego. 

Współczesny świat stawia ją na piedestale. Przedstawia jako czas szczerości, autentyczności, bezkompromisowości i otwartości na nowe doświadczenia, które są wówczas szczególnie intensywne. Można by wręcz odnieść wrażenie, że stanowi kulminację ludzkiego życia. Tematem "Rachunku myśli" była młodość.

"Potrzebujemy nowego materializmu" - twierdzi w swojej najnowszej książce profesor Szymon Wróbel. Skąd bierze się ta potrzeba? Na czym miałaby polegać nowość "nowego materializmu"? W jaki sposób miałby on opisywać materię, świat i człowieka? 

Arystoteles twierdził, że dążą do niego wszyscy ludzie. Mogą jednakże zupełnie inaczej je sobie wyobrażać. Mogą też padać ofiarą złudzeń i w pewnym momencie orientować się, że mami ich coś całkowicie przeciwnego, albo z uporem trwać przy swoim.

Gościem "Rachunku myśli" był prof. Piotr Domeracki z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, a tematem - starość. Tradycyjnie kojarzona jest z doświadczeniem i mądrością, ale też mniejszą sprawnością fizyczną, a z czasem również intelektualną oraz kłopotami zdrowotnymi.

Zazwyczaj łączy się je z religią, choć może nie mieć związku z żadnym wyznaniem. W audycji "Rachunek myśli" (28.09) rozmawialiśmy o doświadczenia mistycznych.