Explore every episode of the podcast PrzySłowie

Dlaczego do Aleksandry zdrobniale zwrócimy się "Olu", a do Jerzego "Jurku"? Tym razem na tapecie zdrobnienia imion, które wcale oczywistymi nie są. Do Dariusza powiemy "Darek", ale w przypadku Mariusza sytuacja będzie nieco inna...

W kolejnym odcinku audycji "PrzySłowie" Jerzy Kisielewski opowiadał Mateuszowi Adamczykowi o wpływie na kształtowanie się języka oraz o dorastaniu w otoczeniu pisarzy i pisarek w kamienicy przy Krupniczej 22 w Krakowie, w której mieszkali m.in. Szymborska, Lipska, Ildefons-Gałczyński, Mrożek czy Różewicz. 

Rozmowa z Wojciechem Szotem, dziennikarzem, publicystą i krytykiem literackim, na temat tego, czy literatura wciąż kształtuje nasz język. Kiedyś ujednolicała język polski i stawała się pewną jednorodną normą. Teraz ma niewielki wpływ na jego kształtowanie. Mniejszy niż reklamy czy media społecznościowe.  

Zbliżające się Święto Zmarłych sprzyja wspomnieniom, to zarazem czas zadumy i refleksji także nad samą śmiercią. Ale właściwie w jaki sposób o niej dzisiaj mówimy, jak ją odbieramy? Czy ją akceptujemy?

Wydawałoby się, że tłumaczenie książek to proste zadanie: wystarczy znać dany język obcy i przełożyć treść wydawnictwa na język rodzimy. Okazuje się jednak, że kryje się za tym wiele więcej. - Praca tłumacza bywa prosta, ale niekoniecznie zawsze taka jest. Wbrew temu, co się mówi, podstawą jest znajomość własnego języka - mówi Anna Halbersztat, tłumaczka literacka z języka hebrajskiego i angielskiego oraz członkini Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury.

Niemal każdy z nas jest podatny na dezinformację, a rzetelne źródła wiedzy staną się wkrótce towarem dla wybranych – takie wnioski płyną z rozmowy z ekspertem zajmującym się zawodowo badaniem zjawiska fake newsów. 

Zasady odpowiedniego zachowania, savoir-vivre czy etykieta - o tym, że należy je znać i się do nich stosować, słyszymy niejednokrotnie. To nie tylko normy obowiązujące przy stole, ale też sposób prowadzenia rozmowy. Czy te zasady są jednak uniwersalne? I jak do nich podchodzić w czasach, gdy jesteśmy zachęcani do bycia sobą?

W audycji "PrzySłowie" Mateusz Adamczyk rozmawiał z Julią Zakrocką, projektantką inkluzywnych rozwiązań i działaczką na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Tematem rozmowy był język, jakiego powinniśmy używać, mówiąc o osobach z niepełnosprawnościami.   

Dziadurzenie może przytrafić się każdemu. Nie musimy znać tego pojęcia, by je uprawiać. Jest to specyficzny sposób mówienia do osób starszych. Niestety, choć możemy mieć dobre chęci, może to być szkodliwe dla osoby starszej. A jak się okazuje, wiele seniorek i seniorów ma z tym do czynienia.

Nasze ciało to… No właśnie – już w tym momencie jest problem z określeniem, czy to jest coś, czy to jesteśmy my? Jak się w tym odnaleźć, jak to zrozumieć? I jak porozumieć się z własnym ciałem?

Dlaczego język budzi tak duże emocje? Skąd nasza potrzeba poprawiania innych? - Gościnią Trójki była Paulina Mikuła, autorką kanału "Mówiąc inaczej", popularyzatorka wiedzy o polszczyźnie. 

Od wielu lat wiadomo, że język, jakim lekarz komunikuje się z pacjentem, wpływa na skuteczność samego leczenia. Mimo to wciąż nie wszyscy lekarze o tym pamiętają. A może wręcz tego nie wiedzą?

Mateusz Adamczyk zaprasza na rozmowę o improwizowaniu na scenie i poza nią, co w drugim przypadku może być sposobem otwierania się na język, drugiego człowieka i komunikację. Gościnie: Magdalena Łuczak – improwizatorka i psycholożka dziecięca. Gra m.in. w grupach „Bloody Mondays”, „Group Magd” czy kolektywie S8. Prowadzi centrum warsztatowe YES AND MORE odróżniające się od innych tym, że podstawowym narzędziem szkoleń i warsztatów jest „improwizacja teatralna”; Ewa Aniela Gryczon – improwizatorka, aktorka i wokalistka, a także trenerka umiejętności psychologicznych. Występuję na warszawskich scenach, m.in. w Klubie Komediowym. Współtworzy i występuje w projektach: Musical Improwizowany, Kolektyw Śmiesznie i Nikt Nic Nie Wie, który jest improwizacją dla dzieci.

W dzieciństwie często słyszymy od rodziców: "tak się nie mówi", i tu pada poprawna wersja danego słowa. Jako dorośli czasami wciąż nie wiemy, jak poprawnie odmienić jakieś słowo, jakiego wyrażenia użyć. Ale czym jest ta poprawność językowa, kto o niej decyduje? I na czym właściwie polega?

Mateusz Adamczyk w audycji "PrzySłowie" rozmawiał z dr Iwoną Kanią o rozwoju mowy u dzieci i najczęstszych problemach logopedycznych.

Psychiatrka Maja Herman w rozmowie o osobach cierpiących na choroby psychiczne, o miejscu tych osób w społeczeństwie. W czwartkowej audycji "PrzySłowie" zastanawialiśmy się, czy przez ostatnie lata zmieniło się podejście do nich, czy też wciąż są stygmatyzowane.  

Joanna Kołaczkowska zmarła po długiej walce z nowotworem. Jedna z najpopularniejszych polskich aktorek kabaretowych odwiedziła 1 sierpnia 2024 roku audycję "PrzySłowie". Była to okazja, aby porozmawiać trochę z przymrużeniem oka, ale o poważnych tematach, m.in. o języku humoru oraz o terapeutycznym wymiarze żartu. Przypominamy tę rozmowę.  

Jak to się dzieje, że po powrocie z dłuższego wyjazdu za granicę zapominamy polskich słów? Dlaczego nie powinniśmy oceniać ludzi po sposobie, w jaki się wypowiadają? Po co w ogóle wyznaczać jakieś standardy językowe? Na te pytania szukaliśmy odpowiedzi wspólnie z filolożką i tłumaczką Jagodą Ratajczak.

Czy język polski rzeczywiście jest jednym z najtrudniejszych na świecie? Czego można się dowiedzieć o polszczyźnie, kiedy postrzegamy ją jako język obcy? Między innymi o tym Mateusz Adamczyk rozmawiał Wiolettą Gurdak - polonistką, nauczycielką języka polskiego jako obcego, metodyczką i autorką licznych materiałów dydaktycznych oraz egzaminatorką Państwowych Egzaminów Certyfikatowych z Języka Polskiego jako Obcego.

Agnieszka Kunikowska, aktorka, lektorka i dziennikarka radiowa, w rozmowie o sztuce dubbingu, czyli podkładania głosu do już nagranego materiału filmowego. W swoim dorobku ma niemal 400 ról dubbingowych. Rozmowa "jak kruche ciastko z kubkiem ciepłego mleka". 

- Uświadomiłem sobie, że z różnych względów sporo podróżuję. Mam sporo tak zwanych wyjazdów służbowych. (...) Jakoś nigdy nie klasyfikowałem ich jako podróży - opowiada prof. Michał Rusinek. Literaturoznawca, tłumacz i wykładowca wydał ostatnio książkę "Nadbagaż". W rozmowie z Mateuszem Adamczykiem natomiast nie tylko opowiedział o tej książce, ale też podzielił się spojrzeniem na najnowszą polszczyznę.

- Młodzież to są ludzie. Mniejsi, albo po prostu młodsi, ale ludzie. Tak samo jak mamy zróżnicowany stosunek do dorosłych osób, tak samo nastoletnie osoby mogą być przyjemne w rozmowie albo przysporzyć trudności w dogadywaniu się - opowiada dr Aleksandra Korczak, nauczycielka języka polskiego, etyki i filozofii; ekspertka do spraw lektur szkolnych oraz edukacji antydyskryminacyjnej, wyróżniona w konkursie Nauczyciel Roku oraz nominowana do Nagrody im. Ireny Sendlerowej i Nagrody prof. Czerneckiego za publicystykę na rzecz edukacji.

Wizyta w urzędzie to często seria pism, wniosków, listów bądź innego typu dokumentów. Te z kolei wymagają od nas stosowania odpowiedniego stylu albo same są zapisane w złożony sposób. Problem można rozwiązać, jeśli skorzystamy z paru zasad prostej polszczyzny. Co więcej, po to rozwiązanie sięgają również urzędnicy. W audycji "PrzySłowie" mówiła o tym prof. Monika Kresa z Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Rozmowa o języku sztuki (w szczególności malarstwa) i jego przekładalności na język słowa. A gościnią jest Paulina Kitlas — malarka, artystka intermedialna, socjolożka, absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.

Rada Języka Polskiego ogłosiła jedenaście nowych reguł pisowni. Zmiany nie dotyczą usunięcia "ch", "ó" i "rz", lecz pisowni łącznej, rozłącznej i z łącznikiem oraz małą i wielką literą. - Przede wszystkim staraliśmy się usunąć różne niekonsekwencje, nieścisłości - wyjaśnia w audycji "PrzySłowie" prof. Katarzyna Kłosińska - przewodnicząca Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk.

Dla wielu osób wystąpienia publiczne nie są problemem. Jest jednak całkiem spora grupa ludzi, dla których jest to prawdziwy koszmar, a muszą oni występować np. z uwagi na zajmowaną funkcję. Dlaczego tak się dzieje? I kwestia najważniejsza: czy można to zmienić?

Jak zdobyć popularność w internecie? Można tworzyć treści rozrywkowe, przygotowywać skompilowane informacje z kraju i świata lub zajmować się nauką - nie tylko fizyką czy chemią, ale i popularyzowaniem poprawnej polszczyzny. Jak wygląda taka działalność od kulis? O tym opowiedziała Kamila Kalińczak - dziennikarka, lektorka i trenerka wystąpień publicznych, którą w mediach społecznościowych obserwuje łącznie kilkaset tys. osób.

- Myślę, że w polskiej kulturze mamy taką tendencję do niehamowania negatywnych emocji. (...) Polacy, i w ogóle narody wschodnioeuropejskie, lubią narzekać - ocenia Matylda Kozakiewicz - polonistka, psycholożka (absolwentka UW i SWPS) i publicystka. W kolejnym wydaniu audycji "PrzySłowie" ekspertka wraz z Mateuszem Adamczykiem przeanalizowała, jak w języku polskim wyrażamy swoje emocje.

Używanie takich feminatywów jak np. "profesorka", "doktorka", "architektka" nie spotyka akceptacji niektórych osób, choć bez problemu używane przez wszystkich są "nauczycielka", "aktorka", "pisarka". Dla jednych to dziwny wymysł; inni wskazują, że takie formy znajdziemy w przedwojennych słownikach. Jaka jest prawda o feminatywach? O tym w "PrzySłowiu", które z cyklu przekształciło się w pełnowymiarową audycję.

Kolejna wersja poradnika "Jak mówić i pisać o osobach LGBTQIAP+?"- rozmowa ze współautorką opracowania Ygą Kostrzewą. Jakich słów warto używać, a jakich lepiej unikać, aby nie urazić osób nieheteronormatywnych? 

Już wkrótce przed wieloma z nas na wigilijnym stole staną tradycyjne potrawy, takie jak barszcz, pierogi czy kapusta z grzybami. W samych nazwach bożonarodzeniowych potraw można znaleźć wiele, nomen omen, smaczków…

W najnowszym wydaniu audycji "PrzySłowie" temat był bardzo ważny: przemoc w  mowie. Jaka jest jej definicja, jak ją rozpoznać, co robić?

Czy pytanie "Gdzie idziesz?" jest poprawne? A może lepiej jednak zapytać "Dokąd idziesz?" "Spoilować" czy "spoilerować" - która z tych form jest poprawna? A może obie? Odpowiedzi na te i wiele innych pytań, znajdziecie w audycji "PrzySłowie".

Imię, które nosimy, staje się ważnym elementem naszej tożsamości. Nic więc dziwnego, że jego wybór dla nowo narodzonego dziecka to ważna sprawa. Dla naszych przodków była to wręcz sprawa magiczna. 

Znamy już finałową dwudziestkę wyrazów i określeń, które walczą o miano Młodzieżowego Słowa Roku 2024. Wcześniej ten tytuł zdobyły między innymi "essa" czy "dzban". Jak będzie tym razem? I czym charakteryzuje się język współczesnej młodzieży?

Wesołych świąt czy Wesołych Świąt? Tym razem Mateusz Adamczyk skupia się na językowych niuansach związanych z Wielkanocą. Będą wskazówki dla tych, którzy planują wysłać życzenia i językowe dochodzenia - dla badaczy języka to, czy pierwsze było jajko, czy kura, również ma znaczenie!

Już starożytni fiolozofowie narzekali na młodzież, ale Mateusz Adamczyk docenia kreatywność językową tej grupy. "Potas węgiel" jako wyrażenie miłości? Czemu nie! Posłuchajcie o tym, jakie znaczenie mają słowa wytwarzane przez poszczególne grupy wiekowe i poznajcie kilka nowych.

Mówienie do siebie pomaga uporządkować myśli, skoncentrować się na temacie i ustalić hierarchię ważności. Pozwala także na lepsze zapamiętywanie, gdyż bardziej angażuje mózg. To także dobry sposób na rozładowanie napięcia oraz czynnik motywujący do działania.

Tym razem wydanie okazjonalne. Mateusz Adamczyk wyjaśnia nazewnictwo związane z obchodzeniem imienin i urodzin. 63. urodziny Trójki sprawiły, że przypomina także odmianę słów "radio" i "studio".

O poppsychologii rozmawialiśmy z Matyldą Kozakiewicz - psycholożką i psychotraumatolożką oraz z  Marcinem Michalakiem - psychologie i psychoterapeutą Gestalt.

"Starość nie radość", "stary grzyb", "jedną nogą w grobie" itd. O młodości i starości w języku, a zwłaszcza o dyskryminujących wobec starszych osób zjawiskach słyszalnych w mowie mówi Mateusz Adamczyk. 

Jesteśmy obecnie świadkami i/lub uczestnikami olbrzymich zmian dokonujących się nie tylko w sferze świadomości, lecz także języka. Formy neutralne płciowo właśnie neutratywy, stanowiące różnego typu przekształcenia wyrazów nacechowanych płciowo (de facto mających rodzaj męski lub żeński), stały się faktem językowym i faktem społecznym.  

...i nie mogę sobie przypomnieć słowa. Tym razem Mateusz Adamczyk wyjaśnia pewien psycholingwistyczny efekt zapominania słowa, którego aktualnie potrzebujemy. I podpowiada, jak poradzić sobie z tego rodzaju luką w pamięci.

Specyficzna mieszanka rzeczownika lub przymiotnika z czasownikiem, czyli imiesłowy. Zasady pisowni imiesłowów nie są łatwe. Na szczęście (dla niektórych!) reforma ortografii na początku przyszłego roku wprowadzi zmiany w tym zakresie. Tymczasem już teraz warto imiesłowom przyjrzeć się uważniej i sprawdzić, czy używamy ich poprawnie nie tylko w mowie, ale i na piśmie.

Rynek kusi ofertami analizy pisma pod kątem cech osobowości. Czy brak pętelki w literze "t" może powiedzieć coś prawdziwego o człowieku? Mateusz Adamczyk wyjaśnia, co według badań naukowców można wyczytać ze sposobu pisania, jak traktować analizy grafologiczne i gdzie w tym wszystkim badania pismoznawcze.

Matury dobiegły końca i jak zawsze wzbudziły spore zainteresowanie - nie tylko samych uczniów i uczennic. A największe dyskusje wywołały, jak zawsze, tematy z języka polskiego. Jaka była tegoroczna matura? Z którymi zagadnieniami uczniowie mają najczęściej problem i czego brakuje w dzisiejszej edukacji polonistycznej? Gościni: Katarzyna Kucharska, polonistka, autorka kursów maturalnych i platformy edukacyjnej, a także autorka pierwszego opracowania pytań jawnych. 

Czym różni się język coacha od języka doradcy, mentora czy nauczyciela? Jakie cechy lingwistyczne i stylistyczne pozwalają na budowanie relacji, stawianie celów i wspieranie procesów zmiany? Analizujemy typowe konstrukcje gramatyczne i frazeologiczne, które charakteryzują wypowiedzi coachów, takie jak pytania otwarte, parafrazy, metafory oraz język niedyrektywny.  Rozmawiamy także o potencjalnych pułapkach języka coachingu: nadużywaniu modnych zwrotów, uproszczeniach i ryzyku manipulacji pod pozorem wsparcia. Gościni: Katarzyna Osior-Szot, językoznawczyni i trenerka komunikacji. 

Pani Katarzyno, Kasiu czy Pani Kasiu? W dzisiejszym odcinku "Przysłowia" o tym, dlaczego czasami w kontakcie z innymi łatwiej nam mówić po imieniu niż per "Pan/Pani" i jak zachowując zasady grzeczności skrócić dystans w komunikacji. Wyjaśniamy też, kiedy nie należy go skracać i kto pierwszy powinien zaproponować zmianę w zwracaniu się do siebie.

Ciekawostki językowe tym razem dotyczą słów podobnych i różnych... Homografy są pisane tak samo, ale różnią się znaczeniem lub wymową. Homonimy mogą być jednym lub nawet obydwoma. Aby pomóc zapamiętać, pomyśl o etymologii: homofony mają ten sam dźwięk, homografy mają tę samą pisownię, a homonim... pochodzi od greckiego słowa oznaczającego "nazwę".

Mieszkańcy Podhala stanowią niezwykle barwną i interesującą grupę etnograficzną. Gwara góralska to terytorialna odmiana językowa, stanowiąca połączenie polskiego dialektu z językami sąsiadów. Gwara podhalańska jest rozpoznawalna w całej Polsce, a rodowici górale dbają, by nie zanikała pomimo upływu czasu.