Explore every episode of the podcast Menno en Erwin over de Natuur en Wetenschap

Hoezo gewoon duizendblad? Ook in november bloeit het duizendblad, haast onopgemerkt. Menno laat zien wat je ziet als je op je knieën gaat: meer dan 1500 diep dubbelgeveerde blaadjes en bloemen die kunstig in één vlak staan.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Natuurwandeldagboek — pre-order bundel €79 (boek + app-jaar): https://natuurwandeldagboek.nl/bestel

Menno over de grote aardslak of tijgerslak: tot twintig centimeter lang, fraai getekend, en een bondgenoot in de tuin, want hij jaagt op andere naaktslakken en eet hun eitjes. Plus: een spectaculair seksleven.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Natuurwandeldagboek — pre-order bundel €79 (boek + app-jaar): https://natuurwandeldagboek.nl/bestel

Waarom staan zon en maan nooit in het noorden? Menno over hoe wij onder de hemel door draaien, waarom de maan in 27,3 dagen om de aarde draait maar pas na 29,5 dagen weer vol is, hoe ver ze elke dag reist en hoe ze de aarde stabiel houdt.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Natuurwandeldagboek — pre-order bundel €79 (boek + app-jaar): https://natuurwandeldagboek.nl/bestel

Waarom staan zon en maan nooit in het noorden? Menno over hoe wij onder de hemel door draaien, waarom de maan in 27,3 dagen om de aarde draait maar pas na 29,5 dagen weer vol is, hoe ver ze elke dag reist en hoe ze de aarde stabiel houdt.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Natuurwandeldagboek — pre-order bundel €79 (boek + app-jaar): https://natuurwandeldagboek.nl/bestel

Over kat en hond als huisdier: 31 miljoen huisdieren in Nederland, waarvan drie miljoen katten en bijna twee miljoen honden — en nog heel veel open vragen over hoe en waarom.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Natuurwandeldagboek — pre-order bundel €79 (boek + app-jaar): https://natuurwandeldagboek.nl/bestel

Over kat en hond als huisdier: 31 miljoen huisdieren in Nederland, waarvan drie miljoen katten en bijna twee miljoen honden — en nog heel veel open vragen over hoe en waarom.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Natuurwandeldagboek — pre-order bundel €79 (boek + app-jaar): https://natuurwandeldagboek.nl/bestel

Nee, onze vlees en zuivelproductie bedreigt onze voedselzekerheid!

Aan het begin van de tweede wereldoorlog lag er een plan klaar om in een

oorlogssituatie onze voedselsituatie veilig te stellen. De basis daarvoor

was simpel: voor 3 kilo calorie vlees moet er 100 kilocalorie aan voer in

een dier worden gestopt. We hadden niet genoeg landbouwgrond om onze grote

aantallen pluimvee en vee te voeden, als we niet langer diervoeding konden

invoeren. Dus moesten we omstellen. In plaats van 33 miljoen kippen naar 3

miljoen. In plaats van 1,5 miljoen varkens naar 0,5 miljoen, en ook het

aantal runderen omlaag. Daarmee, en met een omstelling naar meer akkerbouw,

zoals aardappelen, graan en bonen hebben we de zaak de eerste jaren gered.

Na wat aanloopproblemen is voorkomen dat er vanaf 1941 een enorme

hongersnood ontstaan is in Nederland. Dat het in 1944 in de randstad mis

ging had heel andere oorzaken.

Voor de huidige vlees en zuivelproductie in Nederland hebben we niet alleen

driekwart van ons in totaal 1.6 miljoen hectare grote landbouwareaal nodig.

We zijn ook nog aangewezen op een enorme invoer uit het buitenland. Voor

ons veevoer alleen al is dat 2,8 miljoen hectare. Daar komt nog eens 1,8

miljoen hectare bij nodig voor de import van ons eigen voedsel. Dat is

samen meer dan 1,3 maal het totale landoppervlak van Nederland! Al met al

moeten we nu een veelvoud van onze landbouwexport aan calorieën invoeren.

En krijgen daar onder andere veel ammoniak en methaan voor terug.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Nee, onze vlees en zuivelproductie bedreigt onze voedselzekerheid!

Aan het begin van de tweede wereldoorlog lag er een plan klaar om in een

oorlogssituatie onze voedselsituatie veilig te stellen. De basis daarvoor

was simpel: voor 3 kilo calorie vlees moet er 100 kilocalorie aan voer in

een dier worden gestopt. We hadden niet genoeg landbouwgrond om onze grote

aantallen pluimvee en vee te voeden, als we niet langer diervoeding konden

invoeren. Dus moesten we omstellen. In plaats van 33 miljoen kippen naar 3

miljoen. In plaats van 1,5 miljoen varkens naar 0,5 miljoen, en ook het

aantal runderen omlaag. Daarmee, en met een omstelling naar meer akkerbouw,

zoals aardappelen, graan en bonen hebben we de zaak de eerste jaren gered.

Na wat aanloopproblemen is voorkomen dat er vanaf 1941 een enorme

hongersnood ontstaan is in Nederland. Dat het in 1944 in de randstad mis

ging had heel andere oorzaken.

Voor de huidige vlees en zuivelproductie in Nederland hebben we niet alleen

driekwart van ons in totaal 1.6 miljoen hectare grote landbouwareaal nodig.

We zijn ook nog aangewezen op een enorme invoer uit het buitenland. Voor

ons veevoer alleen al is dat 2,8 miljoen hectare. Daar komt nog eens 1,8

miljoen hectare bij nodig voor de import van ons eigen voedsel. Dat is

samen meer dan 1,3 maal het totale landoppervlak van Nederland! Al met al

moeten we nu een veelvoud van onze landbouwexport aan calorieën invoeren.

En krijgen daar onder andere veel ammoniak en methaan voor terug.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Ooit de eerste landdieren en nu in onze achtertuin: salamanders

Als larve zijn ze aangewezen op het water. Maar verder leven onze salamanders het grootste deel van hun leven op het land. Ze zijn de oudste vertegenwoordigers van de klasse van de amfibieën. Dubbellevend is de vertaling van het woord amfibie, en dat klopt dus heel precies. In het water ademen de larven via uitwendige kieuwen, maar in de rest van hun leven is huidademhaling de manier om aan zuurstof te komen. Salamanders zijn er in soorten (zo’n 700 stuks) en maten (van 2 cm tot een goede meter).

Reuzensalamanders leven nu nog in Japan en China. Ooit leefden ze ook in onze streken. In Duitsland werd in de 18e eeuw zo’n fossiel exemplaar gevonden en in 1802 verkocht aan Teylers museum in Haarlem. De vinder, de Zwitserse arts Scheuchzer, dacht dat het om een heel oude mensensoort ging. Hij noemde het Homo diluvii testis: een mens die getuige van de zondvloed zou zijn geweest. Negen jaar later zag Cuvier dat het een reuzensalamander was. Het 1,26 meter lange fossiel is nog steeds in Haarlem te zien, nu als Andrias scheuchzeri.

Wat ziet u dan nu in de achtertuin? Waarschijnlijk een kleine watersalamander, maximaal een geruststellende 11 cm groot.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Duiven: van sportkampioen tot vliegende rat

Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan.

Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden). Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo’n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt.

Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (6) we zien best veel

We kunnen als mensen van geluk spreken. We zijn als kijkers in niets extreem goed, maar onze kijkprestaties mogen er best wezen. We zien een groot deel van het kleurenspectrum. En we zien dankzij onze twee ogen niet alleen diepte maar hebben ook een redelijk groot gezichtsveld. Dankzij onze oogspieren kunnen we niet alleen scherp stellen (accommoderen) maar ook onze ogen richten op wat belangrijk lijkt.

In onze ogen hebben we speciale receptoren die onze biologische klok met de lichtinformatie uit de omgeving kunnen gelijkzetten, en onze stemming op peil houden. We hebben voldoende hersencapaciteit om al die beeld en lichtinformatie te verwerken. En te combineren met alles wat we door onze andere zintuigen aan waarnemingen binnen krijgen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (5) voelen

Misschien jammer, maar het zintuig dat vertelt hoe je je voelt hebben we niet.

Gelukkig voor ons zijn er wel veel dingen die we lichamelijk voelen. Die zintuigen leveren ons tastzin op, pijnsensatie (nociceptie) en kou en warmtewaarneming (thermoreceptie). Maar ook hebben we zintuigen waarmee we lichaamshouding en beweging voelen (proprioceptie).

Gevuld zijn of juist leegte ervaren we van onze ingewanden (interoceptie), de drang om stoffen uit te scheiden of juist aan te vullen, moeten ademen, drinken, eten. Sommige dieren kunnen ook op afstand elektriciteit waarnemen, en ook magnetisme. Zelfs wij mensen blijken gevoelig te kunnen zijn voor veranderingen in het magneetveld.

Kortom, er is heel veel gevoel in ons lichaam. Daar zijn veel organen en soorten receptoren bij betrokken. Nog ingewikkelder wordt het doordat verschillende zintuigsystemen gekoppeld zijn. Zoals bijvoorbeeld smaak en de tastzin die we bij de textuur van etenswaren ervaren.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (4) smaak, zout, zuur, zoet, bitter en umami

Op onze tong, maar ook achter in de mondholte liggen in totaal zo’n 9000 smaakpapillen. Die hebben vijf klassen chemoreceptoren. Daarmee smaken we (keuken)zout en zuur (waterstofionen). Maar ook zoetstoffen, verschillende soorten bitter en de hartige umami-smaak, die gebaseerd is op het aminozuur glutamaat (en daarmee een indicator voor eiwitten). De papillen maken contact met zenuwcellen. Die geven de smaakinformatie via drie zenuwbanen door aan de Nucleus solitarius. Dat is ons smaakcentrum in het verlengde ruggenmerg. Eerlijk is eerlijk, onze geur helpt ook bij de smaakbepaling, met gesloten neus is het moeilijker proeven. De smaak van mensen houdt het midden van die van roofdieren (vaak minder dan 500 smaakpapillen, ze proeven geen zoet). En als andere uiterste de strikte planteneters, als koeien met meer dan 25000 papillen, gespecialiseerd op bitterstoffen. Alhoewel, wat te denken van de meerval, met 175000 smaakreceptoren, verdeeld over hun hele huid die hen de bijnaam ademende tongen heeft opgeleverd.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (3) ruiken: voedsel, de omgeving en soortgenoten

In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een paar tussenstappen belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit.

Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken, sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen: (2) horen

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders.

Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Hertz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Hertz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaat. Onze hoorprestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De zinnen, een serie over zintuigen: 1) de evenwichtszin

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit dit vestibulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzichte van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens wel veel beter in dan mensen.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Winterlinde: een oernederlandse boom

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzondere plek in in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van 20 tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duitse grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is.

In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren, werden en worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem.

Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Een giga landbouwprojekt in India laat zien dat landbouw zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen voor de boeren rendeert, de natuur helpt en gezond voedsel voor miljoenen mensen oplevert.

Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost-Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam “Zero Budget Natural Farming” gekregen.

In een artikel in Nature wordt de balans opgemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding. De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op. Een groot aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt ervoor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend.

Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen: het moet de Nederlandse landbouw meer dan te denken geven.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Wie het heeft over linkse wetenschap heeft het niet begrepen

Er is geen linkse wetenschap, net zo min als er een rechtse is. Vragen aan de wetenschap kunnen en worden soms vanuit linkse of rechtse ideeën gesteld. Als het niet uit pure of maatschappelijke nieuwsgierigheid gebeurt. Maar dat doet er allemaal niet toe.

Het enige zinnige onderscheid dat er te maken valt is dat tussen goede en slechte wetenschap. Het links noemen van onderzoek getuigt van een vergaand onbegrip van waar het in wetenschap om gaat.

Wetenschappelijk werk deugt als men zich houdt aan vier afspraken:

- gezamenlijke en openbare kennis

- resultaten te beoordelen zonder vooroordeel

- werk vrij van eigen belang

- resultaten en methoden te onderwerpen aan collegiale kritiek.

Dat resultaten niet goed uitkomen, dat kritische vragen overbodig of ongewenst verklaard worden, dat alles doet niet ter zake.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Kinderen vragen wetenschappers de hemd van het lijf: de Klokhuis Vragendag

De Klokhuis Vragendag is een jaarlijks hoogtepunt in wetenschapsmuseum NEMO. Meer dan 500 kinderen vuren dan hun vragen af op een veertigtal wetenschappers. In een kwartier tijd moet helderheid geboden. En de vragen liegen er niet om. Was er tijd voor de oerknal, wat is hypnose en waarom leggen kippen het hele jaar een ei, en andere vogels niet? Om er maar een paar te noemen. Veel vragen over dromen en nachtmerries. Want dat houdt kinderen bezig. En kinderen willen weten hoe het zit. Aan de wetenschapper om een eerlijk en begrijpelijk antwoord te geven.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Vogels zijn slimmer

We zullen het moeten toegeven. Wij zoogdieren doen wel of we slim zijn. Maar zelfs de mensapen, waar wij mensen ook bij horen, leggen het af tegen de vogels. Vogels hebben per gram lichaamsgewicht meer hersenweefsel dan wij zoogdieren. En dan is het ook nog eens zo dat er bij vogels in een gram hersenweefsel meer zenuwcellen zitten dan bij ons.

Alleen doordat we in vergelijking met vogels zo zwaar zijn redden sommige zoogdieren het nog net met het totale gewicht aan hersenmassa. Vogels groeien heel snel op en zijn heel snel zelfstandig. Ze zijn kampioen in de communicatie. Ze hebben een rijke en heel gevarieerde taal. En in de voortbeweging zijn ze ons letterlijk huizenhoog de baas, in elk geval alle vliegende vogels.

Onder de vogels zijn er een paar groepen echte bollebozen. Dat zijn de papegaaien, en de raven en andere kraaiachtigen. Gereedschapsgebruik en toepassen van hogere logica, geen probleem. Vogels zijn de laatste dinosauriërs op aarde. En dat leidt tot de spannende vraag of misschien sommige van de uitgestorven dino's misschien ook heel slimme dieren waren.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Spooky spinsels in het voorjaar

Je gelooft soms je eigen ogen niet: struiken en planten, ja zelfs straatlantaarns en auto's die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij.

Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers-, de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat.

De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten.

Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Grote vogels, erg grote vogels

Ooit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag onder andere aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daaronder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid-Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis, teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid-Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen, met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben. Tot 1400 leefden in Nieuw-Zeeland nog verschillende moa-soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Hoe het zo gekomen is, en waarom we het nu moeten doen met zee-adelaars, emoes en struisvogels, is te lezen in het nieuwe boek van Steve Brusatte, The Rise and Reign of the Birds.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De beuk: statig en elegant, maar wat lichtgevoelig

Na de laatste ijstijd kwam de beuk als laatste loofboom zo’n 3000 jaar geleden ons land binnen. Eerst vooral op hogere maar vochthoudende bodems. Kalkrijk en leemhoudend strekt tot aanbeveling. En in geen geval te nat, op laagveen, droge zandgronden of zeeklei. Kortom, nogal wat noten op zang. Om nog maar niet te spreken over de ellende als er ineens een buurboom omvalt: fatale zonnebrand kan het gevolg zijn. Maar wat een prachtige boom. De ontroerend zacht behaarde bladeren die begin mei uit de knop komen. Het onbeschrijfelijk mooie kiemplantje als een beukenootje het haalt om uit te lopen. En dan die prachtige goudbruine bossen en lanen in de herfst.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Gerald en David, van dierenvangers tot natuurbeschermers

Begin jaren vijftig ontmoeten twee Britse dierenvangers elkaar op het vliegveld van Buenos Aires: Gerald Durrell en David Attenborough. De een was, toen hij in 1995 overleed, directeur van zijn eigen dierentuin op het eiland Jersey. Die was geheel gewijd aan de instandhouding van bedreigde diersoorten. Hij kon dat financieren doordat zijn meer dan 25 boeken over zijn natuurexpedities over de hele wereld goed werden verkocht. Het meest bekend was hij echter door de hilarische beschrijving van zijn jeugd op het eiland Korfoe, “Mijn familie en andere beesten”. De ander is nu over de hele wereld bekend als Sir David. De man met de wat hese, maar gouden stem, die als geen ander het leven op aarde kan beschrijven. Honderd jaar is hij net geworden, en het is licht verbijsterend wat hij in die honderd jaar voor elkaar heeft gekregen. Van de introductie van snooker en Monty Python op de televisie tot aan een adembenemende en lange reeks natuurfilms. In de loop van het leven van Gerald en David valt een omdenken over onze houding tegenover de natuur op. Het blijft de vraag in hoeverre ze er de natuur mee geholpen hebben.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

De rode schuld van alles

Het is dat de wolf zich in Nederland gevestigd heeft. Dus is de vos niet meer de enige kwaaie pier. Maar de reputatie van de vos is nog steeds niet zo best. Het is buiten de wolf geeneens het grootste roofdier in Nederland, dat is de das. Maar het helpt geen lieve moertje (wat trouwens de naam van een vrouwtjesvos is). In jagerskringen zijn ze schuld aan de weidevogelsterfte en zijn het verschrikkelijke kippenmoordenaars en eierrovers. Dat gedegen veldonderzoek wat anders laat zien, van incidenten afgezien, mag niet baten. Dus kunnen het hele jaar door afschotvergunningen worden afgegeven. Dat helpt niet, de vossenstand is al tientallen jaren vrijwel gelijk. Afschot veroorzaakt vooral onrust en verplaatsingen. Het probleem van de vos is dat de interessante kanten van zijn gedrag, vooral ook in groepsverband, door zijn verborgen leefwijze ons grotendeels ontgaan.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Het is blauw, bruin, groen en het kwaakt

De eerste salamander kroop zo’n 370 miljoen jaar geleden op het land. Toen duurde het nog zo’n dikke honderd miljoen jaar voor de eerste kikkers verschenen. Ze verloren hun salamanderstaart (dat is ook hun Latijnse naam Anura), en dat was blijkbaar een goede zet. Want sindsdien zijn de kikkers niet meer van de aarde weg geweest. Sterker nog, er zijn nu 7600 verschillende soorten beschreven. Dat is een kleine 90 % van alle amfibieën op aarde. Het aantal kikkersoorten neemt door nieuwe vondsten nog steeds toe. Dat neemt niet weg dat een derde van alle soorten uitsterven boven het hoofd hangt, natuurlijk vooral door ons toedoen. In ons land komen 11 soorten voor. Net zoals met de gewone pad gaat het met de (blauwe) heikikker, de bruine en de drie groene kikkersoorten redelijk goed.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Fitis en tjiftjaf: oog of oor?

Die keuze lijkt niet ingewikkeld. Natuurlijk wint het oor. Op het oog lijken deze twee soorten zo veel op elkaar dat ze in het veld erg moeilijk uit elkaar te houden zijn.

Maar het eerst opgewekte en dan wat treurig eindigend melodietje van de fitis is niet te verwisselen met het eentonige roepen van de eigen naam door de tjiftjaf. In Duitsland roepen ze Zilp zalp. En in Groot-Brittannië chif chaf. De tjiftjaf arriveert in maart vanuit landen rond de Middellandse Zee.

De fitis doet er een paar weken langer over, maar die moet dan ook van veel verder weg komen. Ze overwinteren in Midden-Afrika en moeten eerst de Sahelzone en de Sahara oversteken. Des te verwonderlijker is dat de fitis jaar na jaar op vrijwel dezelfde dag weer terug is en in dezelfde boom zijn melancholieke liedje laat horen, begeleid door de tjiftjaf in de buurboom.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Ruwe en zachte: berken horen bij ons land

De bomen met een witte bast die ieder herkent. De meest voorkomende is de ruwe berk, met vaak ruige, donkere barsten onder in de bast.

De hangende berk heet die in het Duits. En dat klopt, want de hoogste takken hangen sierlijk naar beneden, net zoals de mannelijke katjes. Onze andere berk is de zachte berk. Vanwege de haartjes onder de bladstelen heet die in het Engels zelfs de donzige berk. Doet het ook goed op nattere gronden. En wordt daarom door onze buren in het oosten en het westen ook wel de moerasberk genoemd.

Berken zijn pionierbomen die ons landschap al meer dan 8000 jaar opsieren. Geliefd in de haarverzorging (berkenwater). En in het voorjaar gehaat vanwege de pollen, het mannelijke stuifmeel.

Volg de podcast en de nieuwsbrief via www.mennoenerwin.nl

Zoogdieren door een flessenhals van de nacht. Of zelfs twee keer?

Lange tijd heersten de dinosauriërs op aarde. Er leefden toen weinig zoogdieren. Over het algemeen waren dat vrij kleine dieren. En, zoals we vermoeden, vermeden ze de dag en waren vooral ’s nachts actief.

Veel dino’s waren juist overdag actief, aangewezen als ze waren op de warmte van de zon. Daarom bood de nacht een uitweg voor zoogdieren, met een naar verhouding hoge stofwisseling. Deze theorie, die bekend staat als de “bottleneck” (= flessenhals) hypothese steunt inmiddels ook op argumenten over het gezichtsvermogen.

De meeste zoogdieren zijn kleurenblind en hun licht waarnemingsvermogen is in veel opzichten beperkt vergeleken met reptielen en vogels. Bovendien ontbreekt het aan een bescherming tegen de gevaarlijke UV schade. Dat is alleen zo in de groep van zoogdieren die hun jongen de hele zwangerschap via een placenta in de baarmoeder laten groeien.

Anders dan deze placentalia beschikken buideldieren en eierleggende zoogdieren (het vogelbekdier en de mierenegel) wel over dit uv-schade herstelsysteem, een zogenaamd photolyase. Later, maar nog niet gepubliceerd onderzoek maakt aannemelijk dat helemaal aan het begin van de ontwikkeling van alle zoogdieren al twee andere photolyase systemen uit geselecteerd zijn.

Dat zou suggereren dat zoogdieren door een dubbele flessenhals van de nacht gegaan zijn, om te overleven in een wereld vol dinosauriërs.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Langslapers en kortslapers

Klopt het dat koeien maar twee uur per dag slapen was de vraag. Het antwoord is in principe ja. En wat je je dan meteen afvraagt is waarom wij mensen dan zo’n 8 uur slapen. Om maar niet te spreken over sommige vleermuizen die wel 20 uur per dag slapend doorbrengen.

Die grote verschillen in slaapduur tussen wat toch allemaal zoogdieren zijn begrijpen we maar ten dele. De opbouw van de slaap is voor alle soorten dezelfde.

Een afwisseling van aan de ene kant fases met diepe slaap, die zich vertaalt in langzame golven in onze hersenen. En aan de andere de slaapfases met snelle oogbewegingen (Rapid Eye Movements oftwel REM slaap), de fase waarin we dromen.

Pas recent is er slaap gemeten tijdens activiteit, bij herkauwende rendieren. Er is nog veel over slaap te ontdekken. Zeker als het om de vraag gaat waarom we slapen.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Ons madeliefje

Het is in het buitenland niet onopgemerkt gebleven. Het feit dat Nederland het madeliefje in 2023 tot nationale bloem gekozen heeft. Het is een opmerkelijke keuze voor een kleine en bescheiden plant. Maar, vrijwel het hele jaar bloeiend, en haast in elk weiland en grasveld te vinden.

Ook wanneer het grasveld gemaaid wordt, binnen enkele dagen steken de witgele bloemhoofdjes al weer de kop op. De combinatie van een krans van witte straal- of lintbloemen met een hart van gele buisbloemen maakt het madeliefje tot een typische vertegenwoordiger van de samengesteldbloemigen of composieten.

Van de bloemhoofdjes laat zich makkelijk een bloemenkrans maken. Wie houdt er niet van deze vrolijke plantjes die hun bloemhoofdje op de zon richten.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Een slimme vogelgids die je echt verder helpt

De beste manier om vogels te leren kennen is om een vogelkenner in te huren. Vaak zijn die bijvoorbeeld voorhanden bij een excursie. Nadeel is dan dat ze vaak een stortvloed van namen over je uitstorten.

Bij de moderne excursie wordt je dan ook vaak geplaagd door mede-excursiegangers. Die spelen dan vogelgeluiden voor vanaf hun mobieltje. Het beste heb je dus een persoonlijke vogelkenner tot je beschikking die je gedoseerd informatie verstrekt als je een vogel tegenkomt. Tezamen met een vogelgeluiden app als die van Merlin komt ‘de gewiekste vogelgids’ daar aardig bij in de buurt.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

.

Jammer van de dinosauriërs

Natuurlijk is het jammer dat we, op onze vogels na, alle dinosauriërs zijn kwijtgeraakt. Maar dat is niet waar het hier om gaat. Het gaat om hoe jammer het is van al die met veel moeite geanimeerde dinosauriërs in de nieuwe Netflix-serie “The Dinosauers”. Want wat is het een slechte serie. In vier delen van drie kwartier een ingewikkelde geschiedenis van meer dan 160 miljoen jaar willen onderbrengen is natuurlijk een onmogelijke opgave. Het is verwonderlijk hoe ze dat voor elkaar kregen: het is een saaie opvolging geworden van de ene soort dinosauriër na de andere, veelal vechtend met elkaar tot de dood er op volgt.

Compleet nieuwe soorten duiken zo maar op, en verdwijnen weer, door steeds weer nieuwe klimaatellende, of door die moordpartijen. De toeschouwer krijgt geen flauw idee hoe onderzoekers achter wat we nu weten gekomen zijn. Over wat we wel en wat niet weten. Over de lange ontwikkelingslijnen van miljoenen jaren die geleid hebben tot de soorten die hier in beeld gebracht worden.

De serie doet bij wijze van spreken alsof je de geschiedenis van de mens (en we zijn als soort alleen maar 300.000 jaar oud) in een paar geanimeerde actiebeelden zinnig neer zou kunnen zetten.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

.

Ganzenland

De hele winter door trekken ganzenvluchten over ons land. Bij vorst, maar ook bij overgangen naar warmere perioden zijn de v-vluchtformaties te zien.Dat is altijd al zo geweest, maar de aantallen ganzen die op doortrek of als echte winterganzen in ons land verblijven zijn de laatste vijftien jaren naar grote hoogte gestegen. De aantallen stabiliseren nu wat , maar overstijgen de 2 miljoen. Het tafeltje dekje gebeuren van de Nederlandse veehouderij speelt een grote rol. Dat speelt ook bij de ganzen die het hele jaar bij ons doorbrengen en hier broeden.

Hun aantal loopt in de honderdduizenden. Verreweg de koploperis de grauwe gans, in het begin van de vorige eeuw haast uitgestorven als broedvogel. Maar ook zo’n twintigduizend brandganzen broeden in Nederland, in plaats van het in hoge Noorden van Europa en Siberië. Daarbij voegen zich in ons land meer dan twintigduizend broedende exoten, als de nijlgans en de grote Canadese gans. Waarnemingen van het grasbeheer dat de ganzen laten zien verraden het geheim achter al deze ontwikkelingenVolg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

.

Indelen van de dierenwereld: helpen bouwplannen?

Arrogant als ze zijn hebben mensen altijd al de neiging gehad om de dierenwereld te ordenen. In 350 voor de jaartelling onderscheidde Aristoteles bloedloze dieren (inktvissen, schaaldieren, insecten en schelpdieren) van bloedhebbende dieren. Die laatste groep verdeelde hij in levendbarenden en eierleggers. En de levendbarenden weer in viervoeters, pootlozen en gevleugelden. Sindsdien hebben knappe koppen zich over de indelingskwestie gebogen, zoals Linnaeus, Cuvier, Darwin. Haeckel en Stephen J. Gould. De Duitse bioloog Haeckel kwam op het idee van een indeling in phyla, gebaseerd op een gemeenschappelijke bouwplan binnen een phylum. Over dat idee van een bouwplannen wordt tot op de dag van heden geruzied. Over het aantal, zijn er 32, of 36, of nog heel veel meer? Of is het hele idee een menselijk verzinsel? De combinatie van de evolutietheorie en de ontdekking van soort specifieke DNA-profielen heeft de laatste tijd tot nieuwe inzichten geleid. Blijft de vraag of het leven op aarde nu drie, vier, vijf of zelfs zes koninkrijken telt.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

.

De onsterfelijke Hydra? Gewoon een poliep in de sloot..

In ons hele land komen onsterfelijke wezens voor die we kennen als de gewone en de groene zoetwaterpoliep. In elk geval zijn deze een enkele centimeter grote neteldieren in staat tot een onbeperkte mogelijkheid zich te vernieuwen. Een belangrijke erfelijke factor daarbij is het eiwit FoxO. Dat eiwit grijpt ook aan op de aflezing van genen bij veel andere dieren, de mens inbegrepen. En beïnvloedt daarmee onder meer onze levensduur. De zoetwaterpoliepen van het geslacht Hydra zijn al vanaf de 18e eeuw bekend om hun extreem grote regeneratievermogen. Delen, en zelf enkele cellen van een Hydra zijn in staat weer uit te groeien tot een complete poliep. Het is dus te begrijpen dat ze vernoemd zijn naar het Hydra monster uit de Griekse mythologie. Sloeg men dat veelkoppige monster een kop af kwamen er twee voor terug. Uiteindelijk lukte het Heracles, met ondersteuning van een vriend, zijn zwaard en vuur het monster te verslaan. De klasse van de Hydrozoa leeft ondertussen vrolijk voort, en doet dat al vele miljoenen jaren.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

.

Wilde eenden

Nou ja, zo wild is die eend nu ook weer niet. Het wilde zit hem in het verschil met witte gekweekte, tamme eenden. Die stammen af van de wilde eend, en kunnen daarmee ook weer kruisen. Het resultaat is dat wat de doorwinterde vogelkenner wat denigrerend soep-eend noemt. Wilde eenden zijn voor ons goede bekenden. Ze leven vaak dicht bij ons in de buurt.

Ook al blijven ze heel alert want het zijn slimme dieren. Hun badder en poetsgedrag is heel vermakelijk. De woerden hebben hoogst interessant versier en broedgedrag wat je van de kant goed kunt waarnemen. Wilde eenden, de mannetjes de langste tijd van het jaar prachtig gekleurd, zijn verreweg onze meest voorkomende eenden. Het lijkt heel wat, dik 200.000 broedparen, maar toch zijn de aantallen de laatste jaren met 30-40 % afgenomen. Waarom is nog steeds niet helemaal duidelijk, vooral jonge eendenkuikens hebben het moeilijk.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

De wetenschappelijke publicatie: over de vele hordes die te nemen zijn

Alles staat en valt natuurlijk met goed onderzoek. Of het nu gaat om praktisch of theoretisch onderzoek, of een combinatie van beiden. Maar dan geldt het harde gezegde: onderzoek dat niet is gepubliceerd is niet gedaan.

Het opschrijven van het onderzoek is ingewikkeld omdat het aan veel eisen moet voldoen. Het moet duidelijk zijn wat de boodschap van het wetenschappelijke artikel is. Het moet interessant zijn voor een zo breed mogelijk wetenschappelijk publiek. En het moet voldoen aan de strenge toetsing door collega’s met verstand van zaken. Het moet dus niet alleen kwalitatief goed zijn maar ook aantrekkelijk opgeschreven. Wat levert het voor nieuwe inzichten op, die wetenschappelijk maar eventueel ook maatschappelijk van belang zijn? Het schrijven, indienen, beoordeeld krijgen en kritiek aanvaarden en verwerken kan een lange weg zijn op weg naar het einddoel: de wetenschappelijke publicatie.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

In sneeuw en ijs: winterpaddenstoelen

In het bos zijn paddenstoelen ook te vinden als het een kille januari is, met vriesweer en gure buien. Van elfenbankjes tot judasoren, van gele trilzwam tot de berkenzwam en echte tonderzwam, vrijwel alles wat er nu te zien bevindt zich op dood hout of bomen die er niet te best aan toe zijn. Door een structuur met taaie schimmeldraden, door een harde korst met speciale suikers, door antivries-eiwitten in het vruchtlichaam of door een snelle (tijdelijke) verdroging zien ruim honderd paddenstoelsoorten kans een vorstresistentie op te bouwen. Daarvan zijn negentig soorten het hele jaar door te zien, Maar opvallen doen ze vooral nu, in het kale bos.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Afvallen: plannen in plaats van pillen

Overgewicht is een probleem geworden van heel veel mensen, en inmiddels ook van de hele maatschappij. Klassiek is januari de maand van de goede voornemens. Vooral minder eten, foute dingen nooit meer aanraken, maar alleen nog maar gezond eten. En natuurlijk heel veel sport en bewegen. En eigenlijk weet haast iedereen dat het weer niet gaat lukken. Gelukkig zijn er dan de nieuwe wonderpillen, Ozempic, Wegovy, Mounjaro en Zepbound, ze vliegen over de toonbank. Helaas vliegt ook het geld uit de portemonnee.

Bijwerkingen worden steeds duidelijker en bij wie ophoudt komen de kilo’s in no time weer terug. Hemel, wat dan wel? Het recept is niet zo ingewikkeld. Niet zo streng zijn met jezelf, heb wat meer geduld, wees eerlijk en bewust over wat je nu eet, geef groente, fruit en een beetje fantasie meer ruimte, en als allerbelangrijkste, plan je eten, voor de hele dag en de hele week. Die vijf punten brengen je verder, en binnen een jaar ben je gegarandeerd blijvend op een aangenaam gewicht uitgekomen

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Weg met de natuur? Of we willen of niet, op aarde is samenleven de enige optie

Mensen hebben het woord natuur altijd op heel verschillende manieren gebruikt. Behalve in letterlijke zin zijn we ook figuurlijk nogal slordig met “de natuur” omgegaan. Ofwel zetten we ons af tegen de natuur of we benadrukken juist dat we als mens er deel van uitmaken. En in dat laatste geval komt de vraag op welke plaats de mens dan in de natuur inneemt. Staan we aan de top, boven alle andere soorten verheven? Staat de natuur ten onzen dienste?

De Zuid Franse filosoof Baptiste Morizot heeft hier uitgesproken ideeën over. Hij is niet blij met ons gebruik van het woord natuur. Het is volgens hem niet goed hoe we dat woord gebruiken. Dan weer zetten we ons af tegen de natuur. Dan weer omarmen, idealiseren en verheerlijken we de natuur. Zien het dierlijke als inferieure beestachtigheid dan wel als superieure zuiverheid en onschuld. Soorten worden bemind en boven alles vertroeteld of verdelgd en vermoord. En soms doet de mens die twee benaderingen ook nog alle twee tegelijk.

Mede omdat Morizot bij ecologisch veldwerk betrokken raakte vraagt hij zich af of praten over “de natuur” niet afleidt van waar het echt om draait: dat we met al die soorten op aarde samenleven en het zonder hen helemaal niet zouden redden.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Vleermuizen: op naar het voorjaar.

Midden in de winter lijkt een merkwaardige tijd om het over vleermuizen te hebben. Geen vleermuis bij ons te zien. Die zijn in winterslaap, op zolders, in kelders, in spouwmuren, bomen, mergelgroeven of in vleermuiskasten die aan de muur zijn opgehangen. Bij gebrek aan insecten om op te jagen houden ze hun lichaamstemperatuur laag tot in maart

.

Goede gelegenheid om ons te verdiepen in de silhouetten van de vijf het meest bij ons voorkomende soorten, hun batdetector signalen na te lezen en ons überhaupt te verdiepen in deze oude zoogdiergroep. Ruim 1400 soorten jagen op aarde niet alleen zoals bij ons op insecten, maar ook op fruit, vis, bloemen, vogels en reptielen. En ja, in Zuid Amerika zijn er drie soorten die van bloed leven, van runderen, van vogels en van mensen.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Een eiwit dat muizen en mensen ziek maakt, een koe met zebrastrepen en aangeschoten Duitse studenten: wetenschap in 2025

Prijstoekenningen in de wetenschap komen vaak als een verrassing voor de winnaars en voor hun omgeving. Vroeg in haar carrière ontdekte Mary Brunkow eind negentiger jaren een stukje erfelijk materiaal dat codeert voor een voor dier en mens heel belangrijk eiwit. In haar verdere loopbaan wees niets op een Nobelprijs. Maar die kreeg ze in 2025 alsnog en uiterst verdiend omdat ze door haar werk de grondslag legde voor ons snel groeiende inzicht in regulerende immuun cellen. En die zijn heel belangrijk om te komen tot behandeling van auto-immuun ziektes als reuma, diabetes 1, MS, psoriasis en , de ziekte van Crohn. Kenmerkend is daarbij dat lichaamseigen cellen ongelukkigerwijs door de eigen afweercellen worden aangevallen. Maar ook de behandeling van kankeraandoeningen kan profteren van onze nieuwe kennis van regulerende immuun cellen. De verrassende kant van wetenschap wordt elk jaar ook onderstreept door de uitreiking van de net niet helemaal, of toch wel serieus te nemen Ig-Nobelprijzen. We pikken uit de oogst van 2025 er twee uit, met zo je wil een Nederlands tintje. Japanners toonden aan dat bruine koeien voorzien van met zebrastrepen minder last hebben van insecten. Dat roept acuut de niet beantwoorde vraag op hoe het zit met onze zwart-wit gevlekte Holstein-Friese koeien. En wat moeten we met de vinding dat Duitse studenten beter Nederlands spreken als ze wat aangeschoten zijn?

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Vliegensvlugge rendieren

Nee, natuurlijk kunnen rendieren niet vliegen. Door een Brits gedicht uit 1823 dachten en denken veel mensen van wel. Sinds een aantal jaren staan er in de kersttijd veel led-verlichte rendieren bewegingsloos in de voortuin. En dat doet ze ook geen recht, want rendieren kunnen de 80 kilometer per uur halen. Sommige ondersoorten leggen jaarlijks meer dan 5000 kilometer af.

Het zijn superspecialisten om de kou te doorstaan, levend van korstmossen onder de sneeuw. Zo’n twee miljoen jaar geleden splitsen rendieren zich af van andere hert-achtigen. Oorspronkelijk levend op hoge bergweiden komen er nu rondom de noordpool een tiental ondersoorten voor, levend in noordelijke bossen of in de open toendra. De aanpassingen aan het seizoen zijn opmerkelijk. In zomer en winter veranderen ze de samenstelling van hun ogen en hun hoeven en ze geven ze hun 24 uurs ritme op. Deze enige hertensoort waarin mannetje en vrouwtjesdieren een gewei dragen leven in kuddes tot wel 50000 stuks. Het is ook de enige hertensoort die gedomesticeerd en gehouden wordt vooral vanwege vlees en huid. En ook als trekdier. Maar vliegen….

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Fossielen onderweg, in de stad en daarbuiten

In een beetje winkelstraat in Nederland loop je zo maar over de fossielen. De stoepen van winkels, trappen en gevels van monumentale gebouwen zijn vaak gemaakt van Belgisch hardsteen. En een grote kans dat je daar fossiele zeelelies en koralen in kan vinden. Of je kijkt aan tegen schelpdieren en al lang niet meer op aarde voorkomende armpotigen. Voor je het weet ga je 360 miljoen jaar terug in onze geschiedenis. Ook buiten de stad, vooral langs wegen of akkerranden, kun je fossielen tegenkomen. Zoals hout dat 50 miljoen jaar geleden deel van een boom was. Nederland is rijk aan fossielen. Die zijn afkomstig van soms verre landen, dankzij hier afstromende rivieren. Als je eenmaal weet welke fossielen je kunt vinden en hoe die er uit zien, vertelt Harry Huisman, dan krijg je daarvoor zonder al te veel moeite een zoekbeeld. Dan kom je op veel plekken sponzen en koralen tegen. En ook in vuursteen ingesloten resten van 100 miljoen jaar oude mosdiertjes of zee-egels.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Fossielen: topvindplaatsen in Nederland

Misschien denkt u dat het vinden van fossielen iets voor het verre buitenland is: een Tyrannosaurus in Colorado. Dichter bij huis, aan de Jurassic coast van Zuid Engeland vond Mary Anning al in 1811, toen was ze 12, een skelet van een ichtyosaurier een lang geleden uitgestorven zee-reptiel. Des te verbijsterender was de vondst als jongetje op een holle weg nabij Epen in Limburg van een fors stuk steenkool met eenduidige de afdruk van een forse plant. Dat moest wel oud zijn. Niet beseffend hoe oud dat wel was.

Het stamt uit het carboon was, 300 miljoen jaar geleden. Een vondst vlakbij de inmiddels tot geologisch monument verklaarde Heimans groeve. Ja, er zijn in Nederland heel wat bijzondere vindplekken van fossielen, versteningen van planten en dieren of de afdrukken daarvan. Samen met fossielenkenner Harry Huisman laten we in het hunebedcentrum in Borger de top vijf van vindplaatsen de revue passeren.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Je kan het ook beluistern in spotify en apple podcast en podimo

Podimo hier: https://podimo.com/s/jkLaXajp

Apple podcast link

December, de donkere maand

December is een maand van tegenstellingen. Het is de maand rond de kortste dag van het jaar, en dus met laagste aantal zonne-uren. Daar doet het feit dat de zonnestraling in alle maanden van het jaar toeneemt door meer hoge druk gebieden en minder luchtvervuiling niets aan af. Maar die donkerte in december lijkt wel te worden goedgemaakt door vrolijke gebeurtenissen als kerstmis. Daar komt bij dat we al bij het begin van de winter ons kunnen verheugen op het lengen van de dagen. Een beetje afhankelijk hoe de voorafgaande november was kunnen we nog van heel veel paddenstoelen genieten.

In principe staan er meer dan 200 soorten genoteerd deze maand. Dat aantal zal de volgende maand drastisch tot de helft afnemen. Bij de planten kunnen sommige dappere laatbloeiers het nog volhouden, ineens kom je een prachtige witte dovenetel tegen. En bij de stoepplantjes natuurlijk zijn er wel tien diehards, die het hele jaar bloemen produceren. Zoals ons aller madeliefje. Standvogels en wintergasten proberen moedig stand te houden.

Stevige langere vorst (weinig kans op trouwens!) maakt het leven voor bijvoorbeeld ijsvogels en groene spechten wel heel moeilijk. Insecten zie je niet veel, maar zoals Jac P Thijsse al zei, er moet nog heel wat leven in de bodem zitten. Anders zouden bijvoorbeeld winterkoninkjes en roodborstjes niet zo driftig de grond doorwoelen. Veel kleine zoogdieren hebben een teruggetrokken bestaan. Maar toenemende populaties reeën en wilde zwijnen zie je des te makkelijker op het veld of in de bladerloze bossen opdoemen, tegenwoordig ook gadegeslagen door een enkele wolf.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Het is groen en het eet mieren. Een specht?.

De groene specht roffelt zelden, maar lacht des te luider. De karakteristieke roep verraadt de aanwezigheid van deze miereneter eerder dan dat je hem ziet. Deze middelgrote vogels klauteren soepel over bomen, verplaatsen zich met een golvende vlucht, een paar vleugelslagen afgewisseld door een korte glijvlucht, naar andere bomen of naar de grond.

Want vooral daar jagen ze op hun voedsel: mieren. Hun snavel is vergeleken met andere spechten zwak, niet geschikt om in bomen naar insecten te hakken. Daarvoor hebben ze een extra 10 cm lange tong met weerhaken, waarmee ze met gemak mieren en mierenlarven vangen, vooral in grasland.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.

Onze hersenen kunnen verbijsterend veel en we weten nog er maar heel weinig van hoe ze dat klaar kunnen spelen.

In onze hersenen zijn minstens 86 miljard zenuwcellen actief. Die maken met elkaar zo’n 500 miljard verbindingen. En misschien zijn dat er nog wel heel veel meer. We weten iets van hoe zenuwcellen informatie verwerken en opslaan. Eerst in een korte termijn geheugen. En dan in een lange termijn opslag, die we onder omstandigheden tientallen jaren later nog kunnen raadplegen.

Veel hebben we geleerd van het leergedrag van een zeeslak Aplysia, de zeehaas, met maar 20000 neuronen. Die forse, algen etende slak vertoont ingewikkeld gedrag, vermijdt aanraking, en pijn, kan zich verdedigen met paarse inktwolken tegen vijanden.

We weten hoe hun zenuwcellen informatie doorgeven dankzij het werk van de neurobioloog Eric Kandel. In 2000 kreeg hij de Nobelprijs voor Medicijnen en Fysiologie voor zijn bijdrage aan onze kennis over leren en geheugen. En dat dankzij zijn belangrijke beslissing om zijn werk aan de geheugenopslag in New York bij de rat, met toch tegen de 200 miljoen neuronen in de hersenen, op te geven om in Frankrijk aan zo’n “primitief” dier te gaan werken. Kandel beschreef in zijn haast 1000 pagina’s dikke tekstboek “Principes van Neurowetenschap” (samen met James Schwartz) wat volgens hem de vijf belangrijke vragen zijn over hoe onze hersenen werken. Hoe ontwikkelen de volwassen hersenen zich? Hoe praten hersencellen met elkaar? Hoe beïnvloeden verbindingen tussen zenuwcellen ons gedrag en waarneming? Hoe beïnvloeden op hun beurt onze ervaringen de verbindingen tussen de zenuwcellen en verschillende hersengebieden? En waarin verschillen zieke hersenen van gezonde hersenen?

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten.