Explore every episode of the podcast Godar | گُدار

در این جمع‌بندی، امین بزرگیان با نگاهی نظری به مفهوم «دیکتاتوری جو» توضیح می‌دهد که چگونه در هر جامعه‌ای یک گفتمان می‌تواند دست بالا را پیدا کند و از طریق فشار اجتماعی، امکان بیان دیدگاه‌های دیگر را محدود کند. او با ارجاع به متفکرانی مانند جان استوارت میل، هایدگر، فوکو و هانا آرنت نشان می‌دهد که این پدیده صرفاً به قدرت سیاسی محدود نیست، بلکه می‌تواند از درون جامعه و از طریق اکثریت شکل بگیرد و به حذف فردیت و اندیشه مستقل منجر شود. بزرگیان تأکید می‌کند که خطر اصلی زمانی است که افراد اندیشیدن را به دیگران واگذار می‌کنند و جامعه به سمت همرنگی و خودفریبی حرکت می‌کند. او در نهایت «شجاعت دانستن» و حفظ نگاه انتقادی را به عنوان راهی برای مقابله با این وضعیت معرفی می‌کند و بر ضرورت ایجاد فضاهایی برای گفت‌وگوی آزاد و چندلایه تأکید دارد.

در این اپیزود، سهند ایران‌مهر با مرور تجربه زیسته خود در فضای مجازی از دوران وبلاگ‌ها تا شبکه‌های اجتماعی امروز، توضیح می‌دهد که چگونه این فضا به تدریج به سمت دو قطبی‌سازی و حذف گفت‌وگوی واقعی حرکت کرده است. او معتقد است کاربران در «اتاق‌های پژواک» گرفتار می‌شوند؛ جایی که فقط صداهای همسو شنیده می‌شود و همین امر به رادیکال‌تر شدن دیدگاه‌ها و افزایش خشونت کلامی می‌انجامد. ایران‌مهر همچنین به این نکته اشاره می‌کند که الگوریتم‌ها به طور ساختاری محتوای تندتر و جنجالی‌تر را تقویت می‌کنند و در نتیجه، گفت‌وگوی منطقی کمتر دیده می‌شود. او در نهایت تأکید می‌کند که بازگشت به تعاملات واقعی و حفظ استقلال فکری، تنها راه مقابله با این چرخه است.

در این اپیزود، آزاده بلاش از تجربه شخصی خود به عنوان هنرمند و فعال حقوق بشر در مواجهه با فضای عادی‌سازی جنگ و فشارهای اجتماعی سخن می‌گوید. او معتقد است که حملات، طردشدگی و تلاش برای به سکوت واداشتن صداهای مخالف، بخشی از سازوکار این فضاست که می‌تواند حتی به قطع روابط نزدیک و انزوای فردی منجر شود. بلاش با اشاره به تجربه‌های پس از اعتراضات و آغاز جنگ، توضیح می‌دهد که چگونه شکاف میان فعالان داخل و خارج از کشور تشدید شد، اما هم‌زمان نوعی همبستگی جدید میان مخالفان جنگ شکل گرفت. او تأکید می‌کند که ایستادن بدون قید و شرط در برابر جنگ، هرچند پرهزینه، می‌تواند به بازسازی شبکه‌های همفکر و ایجاد امکان‌های تازه برای کنش جمعی منجر شود.

در این اپیزود، علی فاتحی با تمرکز بر تحولات رسانه‌ای پس از سال ۸۸ توضیح می‌دهد که چگونه بی‌اعتمادی به رسانه‌های داخلی باعث مهاجرت مخاطبان به رسانه‌های خارج‌نشین شد. او معتقد است رسانه‌هایی مانند اینترنشنال با استفاده از ابزارهایی چون پخش ۲۴ ساعته، زبان محاوره‌ای، زیبایی‌شناسی حرفه‌ای و روایت‌های ساده‌سازی‌شده، توانسته‌اند مخاطب را جذب و در عین حال در یک چارچوب فکری مشخص هدایت کنند. فاتحی نشان می‌دهد که چگونه با تکرار روایت‌هایی درباره ضعف حکومت، بن‌بست داخلی و ساختن یک گذشته مطلوب، ذهن مخاطب به سمت پذیرش راه‌حل‌هایی مانند مداخله خارجی سوق داده می‌شود. او همچنین به نقش بازی با اعداد، تحریک احساسات و تغییر مداوم روایت‌ها اشاره می‌کند و تأکید دارد که در چنین فضایی، فقدان سواد رسانه‌ای می‌تواند مخاطب را در یک «حباب خبری» گرفتار کند.

در این اپیزود، علیرضا رجایی با ارجاع به مفهوم «دیکتاتوری جو» که از مهندس سحابی نقل می‌شود، توضیح می‌دهد چگونه فضای عمومی می‌تواند به شکلی نامرئی، امکان مخالفت را محدود و صدای متفاوت را طرد کند. او معتقد است ایستادن در برابر این فضا، برخلاف مبارزه با قدرت سیاسی، هزینه‌ای عمیق‌تر دارد و می‌تواند به بی‌اعتباری و انزوای اجتماعی منجر شود. رجایی با اشاره به نمونه‌های تاریخی از بازرگان تا تحولات سیاسی معاصر، نشان می‌دهد که طردشدگی فقط از سوی قدرت رسمی نیست، بلکه از سوی جامعه و حتی جریان‌های مخالف نیز بازتولید می‌شود. او همچنین هشدار می‌دهد که کنشگری بدون نگاه انتقادی می‌تواند به شکل‌های جدیدی از اقتدارگرایی، حتی در دل جنبش‌های آزادی‌خواهانه، منتهی شود و تأکید می‌کند که مقاومت در برابر این روند نیازمند شجاعت اخلاقی و پذیرش حاشیه‌نشینی است.

در این اپیزود، سعید شاهسنودی با تمرکز بر مفهوم «جبر جو» توضیح می‌دهد که چگونه فشار فضای عمومی و تبلیغات می‌تواند افراد و نیروهای سیاسی را به تغییر موضع یا حتی فروپاشی فکری بکشاند. او با ارجاع به تجربه‌های شخصی و تاریخی، از جمله تحولات درون سازمان مجاهدین و فضای پس از انقلاب ۵۷، نشان می‌دهد که چگونه بسیاری از کنشگران تحت تأثیر جو غالب، بدون ثبات فکری، به مسیرهای متناقض کشیده شدند. شاهسنودی همچنین معتقد است جامعه مدنی در شرایط جنگ لزوماً از بین نمی‌رود، بلکه بسته به نحوه کنش نیروهای اجتماعی می‌تواند فعال بماند یا دچار انفعال شود. او تأکید می‌کند که تنها از طریق داشتن اصول، ثبات شخصیتی و کار جمعی آگاهانه می‌توان در برابر این فشارها ایستادگی کرد و از تبدیل شدن به بخشی از ماشین پروپاگاندا جلوگیری کرد.

این اپیزود به بررسی فرآیندی می‌پردازد که در آن جنگ، پیش از آنکه در میدان رخ دهد، در ذهن جامعه عادی و حتی موجه می‌شود. گفت‌وگو با تمرکز بر نقش زبان، رسانه و احساسات جمعی نشان می‌دهد چگونه مفاهیمی مانند «خسارت جانبی» به تدریج خشونت را قابل‌پذیرش می‌کنند و چگونه فضای عمومی به سمتی می‌رود که مخالفت با جنگ پرهزینه یا حتی مشکوک تلقی می‌شود. با ارجاع به نمونه‌های تاریخی از جنگ‌های جهانی تا تحولات معاصر، مهمانان برنامه درباره لحظه‌ای بحث می‌کنند که نقد جنگ دشوار می‌شود و جامعه به سمت پذیرش آن سوق پیدا می‌کند. این بحث تلاشی است برای فهم سازوکارهای پنهانی که جنگ را از یک فاجعه به یک گزینه قابل‌قبول تبدیل می‌کنند.

مهمانان:سعید شاهسوندی، علیرضا رجایی، علی فاتحی، آزاده بلاش، سهند ایران‌مهر و امین بزرگیان

امین بزرگیان با تمرکز بر مفهوم «جامعه» تلاش می‌کند تصویری متفاوت از آنچه در جنگ و پس از آن رخ داده ارائه دهد؛ تمایزی میان امت، ملت و جامعه، و این پرسش که در نهایت چه کسی موضوع اصلی سیاست است: هویت‌های انتزاعی یا انسان‌های واقعی با تجربه زیستن مشترک .

او نشان می‌دهد که چگونه در جریان جنگ، ایده‌هایی شکل گرفت که در آن‌ها «نجات» با «ویرانی» یکی شد و شهروندان عادی به حاشیه رانده شدند. در این چارچوب، از یک «شکست جمعی» سخن می‌گوید؛ شکستی که نه‌فقط شامل حامیان جنگ، بلکه حتی مخالفان آن نیز می‌شود، چرا که جامعه مدنی تضعیف شده و هزینه‌های انسانی و اجتماعی جنگ بر جای مانده است.

یاسر میردامادی با طرح مفهوم «میهن‌دوستی انتقادی» تلاش می‌کند راهی میان دوگانه‌های رایج سیاست ایران باز کند؛ راهی که هم‌زمان منتقد استبداد داخلی و مخالف مداخله و استیلای خارجی است .

او با بازخوانی رخدادهای دی‌ماه و نقش روایت‌ها در شکل‌گیری جنگ، نشان می‌دهد که چگونه سوءبرداشت‌ها، اغراق‌های آماری و بهره‌برداری سیاسی از بحران‌ها می‌تواند مسیر یک جامعه را به سمت درگیری سوق دهد. در ادامه، با تمرکز بر مفهوم «تاب‌آوری»، از پیوند میان جامعه مدنی و ساختار حاکمیت در شرایط جنگی سخن می‌گوید و این هم‌زمانی را کلید فهم وضعیت امروز ایران می‌داند.

سعید شاهسوندی با تکیه بر تجربه زیسته خود در سازمان مجاهدین خلق، به بررسی تفاوت‌های این جریان با نیروهای سلطنت‌طلب، به‌ویژه هواداران رضا پهلوی می‌پردازد و نشان می‌دهد که این دو جریان، با وجود برخی هم‌پوشانی‌های مقطعی، از نظر ساختار، رویکرد و نسبت‌شان با قدرت‌های خارجی تفاوت‌های جدی دارند .

او همچنین با اشاره به نقش رسانه‌هایی مانند ایران اینترنشنال، از نوعی «وارونگی ارزش‌ها» سخن می‌گوید؛ جایی که مفاهیمی چون وطن‌دوستی، استقلال و حتی جنگ، در روایت‌های سیاسی دچار تغییر معنا شده‌اند. در این چارچوب، نقد او متوجه جریان‌هایی است که به گفته او، مداخله خارجی را به‌عنوان راه‌حل طرح می‌کنند.

محمد رهبر با نگاهی انتقادی به عملکرد رسانه‌های فارسی‌زبان، به‌ویژه ایران اینترنشنال، از بحرانی عمیق در مفهوم «رسانه» سخن می‌گوید؛ جایی که به‌جای تحلیل حرفه‌ای، روایت‌های جهت‌دار و بعضا نفرت‌پراکن جایگزین شده‌اند و مرز میان اطلاع‌رسانی و تحریک افکار عمومی کمرنگ شده است .

او با تاکید بر اهمیت تخصص در رسانه، نشان می‌دهد که چگونه کنار گذاشتن معیارهای حرفه‌ای و تبدیل رسانه به تریبون‌های غیرتخصصی، می‌تواند درک عمومی از واقعیت را مخدوش کند. در مقابل، راه‌حل را نه در حذف این رسانه‌ها، بلکه در بازسازی و تقویت رسانه‌های حرفه‌ای، آزاد و متکثر در داخل کشور می‌داند.

مهرداد فرهمند جنگ اخیر را به‌عنوان یک جنگ دو‌ساحتی تحلیل می‌کند؛ جنگی که هم در آسمان جریان داشت و هم در رسانه‌ها. او تاکید می‌کند که در این نبرد، رسانه دیگر صرفا ابزار اطلاع‌رسانی نبود، بلکه به یکی از میدان‌های اصلی جنگ تبدیل شد .

در این گفتار، به‌طور مشخص عملکرد رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، به‌ویژه ایران اینترنشنال، مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ اینکه چگونه روایت‌ها شکل گرفتند، چگونه افکار عمومی جهت‌دهی شد و چگونه برخی مفاهیم و تفکیک‌ها در ذهن مخاطب تثبیت شدند.

علی افشاری به سراغ یکی از مهم‌ترین شکاف‌های سیاسی در دوران جنگ می‌رود: مواجهه اپوزیسیون با ایده «مداخله خارجی» و روایتی که از آن به عنوان «نجات» یاد می‌شد. او نشان می‌دهد که چگونه این فانتزی، در عمل با واقعیت پیچیده و خشونت‌بار جنگ روبه‌رو شد و تناقض‌های عمیق‌تری را در میان نیروهای سیاسی آشکار کرد.

افشاری با نگاهی تحلیلی، طیف‌های مختلف اپوزیسیون را بررسی می‌کند؛ از حامیان صریح جنگ تا مخالفان مردد و نیروهایی که در مرز میان این دو ایستادند. این گفتار تلاشی است برای فهم این‌که در بزنگاه جنگ، موضع‌گیری‌ها فقط یک اختلاف سیاسی ساده نیستند، بلکه ریشه در درک‌هایی متفاوت از استقلال، حاکمیت ملی و نقش نیروهای خارجی در آینده ایران دارند.

علیرضا رجایی با نگاهی انتقادی به نسبت میان جنگ و جامعه مدنی، از مفهومی حرف می‌زند که آن را «بی‌نهایت کوچک‌ها» می‌نامد؛ نیروهایی پراکنده، خودجوش و به ظاهر کم‌اثر که در دل جامعه حضور دارند اما می‌توانند در کنار هم به نیرویی واقعی تبدیل شوند. او در مقابل، از وسوسه «راه‌حل‌های بزرگ» می‌گوید؛ ایده‌هایی که می‌خواهند با مداخله‌ای ناگهانی و از بیرون، مسائل پیچیده و تاریخی ایران را یک‌باره حل کنند .

رجایی با مرور تجربه جنگ و واکنش‌های جامعه، نشان می‌دهد که جامعه مدنی ایران اگرچه نیرومند، متنوع و زنده است، اما از فقدان انسجام و سازماندهی رنج می‌برد. در عین حال، نشانه‌های مقاومت و هم‌بستگی در همین کنش‌های کوچک و پراکنده قابل مشاهده‌اند؛ از ابتکارات فردی تا واکنش‌های جمعی در لحظات بحرانی.

پس از چهل روز جنگ میان آمریکا و اسرائیل علیه ایران، جنگی که با خسارت‌های انسانی، زیرساختی و روانی گسترده همراه بود، اکنون پرسش اصلی این است که جامعه مدنی ایران در برابر این وضعیت به کدام سو حرکت می‌کند. آیا این تجربه به تقویت هم‌بستگی اجتماعی و شکل‌گیری کنش‌های تازه می‌انجامد یا پراکندگی و فرسایش را عمیق‌تر می‌کند؟

در این مجموعه گفت‌وگوها با حضور علیرضا رجایی، علی افشاری، مهرداد فرهمند، محمد رهبر، سعید شاهسنودی، یاسر میردامادی و امین بزرگیان، هر سخنران از زاویه‌ای متفاوت به نسبت میان جنگ، جامعه مدنی و آینده ایران نگاه می‌کند؛ از ظرفیت‌های مقاومت و تاب‌آوری گرفته تا محدودیت‌های ساختاری، از نقش کنش‌های خودجوش تا چالش‌های سازماندهی. این پادکست تلاشی است برای فهم اینکه در سایه جنگ، جامعه مدنی ایران چه دارد، چه کم دارد و چه افقی پیش روی آن قرار گرفته است.