Explore every episode of the podcast Botanitopya

Bugün artık küreselleşmiş Fransız tohum şirketinin adını taşıyan Album Vilmorin: Les Plantes potagères (1850-1895) eserini konuşacağız🌿Olağanüstü sebze çizimleriyle dolu kitap, tarım bitkilerini konu edinen nadide eserlerden birisi🌿

Doğanın göz alıcı varlıklarından biri olarak kabul edilmiyor olsa da algler, son birkaç yüz yılın botanik biliminde dönüm noktası olan keşiflerin odağında olmuş. Su yosunlarının, alglerin dünyasına gireceğiz birlikte🌿 

Kırlarda altın ışıklarını saçan iki bitkiyi sarı kantaron (Hypericum perforatum) ve andız otunu (Inula helenium) konuşuyoruz🌿Şifaları saymakla bitmiyor, antik dönemlerden beri eski kitaplarda ikisinin de adı bolca geçiyor🌿

Halikarnas'ın "güneşin ateş yağdırdığı iklimlerde biter" dediği sabırlık bitkisinden; agaveden konuşuyoruz.

İki kır çiçeğinin hikayesi Işıklı sarı taç yapraklarına "güneşi hapsetmiş" düğün çiçeği (Ranunculus) ve "asaletin mor rengiyle parıldayan" menekşe (Viola) üzerine konuşuyoruz.

New York'taki Cooper Hewitt Smitsonian Design Museum'da düzenlenen Nature by Design sergisinde dolaşıyoruz. Doğa bilimlerinden esinlenen dekoratif sanat ürünlerini; botanik ve tasarımın kesişim noktalarını konuşuyoruz.

Mavi altın" indigonun kaynağı çivit ağacı (Indigofera tinctoria) ve çivitotunu (Isatis tinctoria) konuşuyoruz.

Sinek kuşlarıyla "birlikte evrimleşen" Helikonya bitkisini konuşuyoruz.

Zamanının en güçlü ve ünlü hekimlerinden Pietro Andrea Mattioli'yi konuşuyoruz.

İskoç mimar ve sanatçı C. R. Mackintosh (1868-1928)'un sanat ve bilimi buluşturan çiçek eskizlerini konuşuyoruz. Art Nouveau ile özdeşleştiriliyor ama o zamanın ötesinde stiliyle Glasgow'u tasarım cennetine dönüştürmüştü.

Gizemli kara kütlesi Terra Australis Incognita'yı keşfe çıkan ilk doğa bilimcileri; farklı flora ve fauna örnekleriyle dolu kitaplarını konuştuk.

Derya Tolgay ile tasarım bienalinde "kuşları, bitkileri, tohumları ve insanları buluşturan" yüzen bahçe enstalasyonunu; Adaların binbir bitki dolu bahçelerini konuşacağız.

Mis kokulu bir güzelliği; lavantayı (Lavandula) konuşuyoruz. Şifalı özellikleri bir yana derin kokusuyla, rengiyle ve neşesiyle insanların gündelik yaşam kültürüne, ruhuna incelik katıyor yüzyıllardır.

Anadolu'nun ağacı fındığı (Corylus) ve ilk ehlileştiği günden beri farklı kültürlerde nasıl iz bıraktığını konuşuyoruz🌿Corylus derken, çoğu yabani olarak yetişen; kimi ağaççık, kimi ağaç 25 fındık türünden söz ediyoruz🌿

Hem nefesimizi hem kalbimizi ferahlatan, su perisi Mintha'yı, yani naneyi konu ediyoruz.Diş macunundan sakıza o kadar hayatımızın içinde ki bizim için şifalı bir bitki ya da lezzet olmaktan çok öteye geçmiş durumda.

Dickens'ın en sevdiği, Can Yücel'in hapisteyken arkasından ağıt yaktığı sardunyaları konuşuyoruz.

Kolomb'un 15. yüzyılın sonunda "yeni bulduğu dünyanın" tümüyle farklı çiçekleri, şifalı bitkilerinin peşine düşen Avrupalı botanikçilerden konuştuk.

Manzaraları, ağaçları ve çiçekleri "içinde yaşayarak yeniden üreten" Van Gogh'u, onun çiçek resimlerini; çocukluğundan beri içinde huzurlu hissettiği, uzun yürüyüşler yaptığı doğayı nasıl "gördüğünü" konuşuyoruz.

Bitkiler dünyasını farklı bir kavrayışla daha derinden inceleyen kitapların sayfalarında dolaşacağız.

Fransız minyatürist ve gravür sanatçısı Nicolas Robert'in dekoratif çiçek aranjmanından bilimsel çizime; monokrom çiçek eskizlerini, gravürlerini ve lale kitabını konuşacağız.

Okült külliyatta adı geçen; iksirleri, büyüleri yazarken kullanılan ejderha kanı mürekkebi "sanguis draconis"in elde edildiği ağaç; ejderha kanı ağaçları.

Kitapları, etkinlikleriyle çocuklara doğayı sevdiren; onlara, bitkilere "bakmayı" öğreten konuğumuz çocuk kitapları yazarı, editör ve çevirmen Sima Özkan.

1700'lerde, erkek kılığına girip gizlice Bougenville'in botanik keşif gemisine giren ve devrialem yolculuğunu tamamlayan ilk kadın: Jeanne Baret.

"Tanrının çiçeği" karanfili (Dianthus Caryophyllus)konuşuyoruz. Bizim bahçelerin "has" çiçeği olmuş ama dünyanın birçok yerinde, farklı kültürlerde ve zamanlarda izini sürebileceğimiz zengin bir anlam dünyasına sahip. İki bin yıldır, dünyanın neredeyse her yerinde yetiştiriliyor ama yabani karanfil, Anadolu'da; Hırvatistan, Arnavutluk, Yunanistan, İtalya ve İspanya gibi Akdeniz ülkelerinde yetişiyor.

Adı, Yeni Zelanda'ya özgü kimi bitkilerde yaşayan, misyoner ve botanikçi William Colenso (1811-1899), Maorileri Hıristiyanlaştırmaya çalışırken bir yandan da bitki avcılığı yapmayı ihmal etmemiş🌿

Rönesans sanatçısı, haritacı ve çiçek ressamı Jacques Le Moyne.

Konuğumuz Esra Güven, yaşadığı coğrafyayı; her gün keşfe çıkıp öğrenmeye, anlamaya ve derinden "bilmeye" çalıştığı bitkileri anlatıyor.

Hayalet ağacı, güvercin ağacı da denen, Çin'de yüzlerce yıldır fedakarlığın ve barışın sembolü olan mendil ağacından (Davidia involucrata) söz ediyoruz.

Bilinmeyen Peru meyvelerini bilim dünyasına tanıtan, "Fruits of the Lima Market" koleksiyonundaki suluboyaların ressamı Dorothea Eliza Smith'i konuşuyoruz.

Yemek yazarı, tarihçi ve çevirmen Nazlı Pişkin bir zamanlar altınla ölçülen tarçını, yok olmuş ya da unutulmuş darülfülfül gibi baharatları anlatıyor.

Prof. Dr. Osman Erol, bahar müjdecisi çiğdemi (Crocus) anlatıyor.

Yabani otlara, ağaçlara ve nadir çiçeklere bürünmüş harabe haliyle romantik şair ve ressamlara esin kaynağı olmuş Kolezyum'un kaybolan florasına ışık tutuyoruz

Amazon bitkilerini "ormanın ruhuyla" resmeden; yağmur ormanlarının sömürüsüne karşı çıkan ilk çevrecilerden biri olan Margaret Mee'yi konuşuyoruz.

Doç. Dr. Sırrı Yüzbaşıoğlu ve Prof. Dr. Ünal Akkemik Validebağ Korusu'nu; ağaçlarını, otsu bitkilerini anlatıyor.

Konuğumuz İÜC Orman Fak. Orman Botaniği Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ünal Akkemik ile Türkiye'nin Bütün Ağaç ve Çalıları kitabını konuşuyoruz.

XV. Louis'nin saray ressamı Madeleine Françoise Basseporte'yi (1701–1780) konuşuyoruz🌿Olağanüstü gerçekçi resimleri Les Velins parşömen koleksiyonunda; Madam de Pompadour'un çok sevdiği sümbül resimlerinde de onun imzası var🌿

Joris Hoefnagel’i (1542-1601) ve onun Kuzey Avrupa Rönesansı’na özgü flora ve fauna çizimlerini; alegorik minyatürlerini konuşuyoruz.

Yüzyıllardır umudun, direncin, saflığın simgesi olmuş; tüm zorluklara zarafetle direnen kardelen çiçeğini konuşuyoruz.

Yılı bitirirken, "yeniden doğuşu" müjdeleyen, umut ve şifa "aşılayan" çuha çiçeğinden dem vuracağız.

Lale çılgınlığı zamanı, yeni tür" meraklıları için yapılan Hortus Floridus(1614) kitabının çiçekli bahçesinde dolaşıyoruz. İstanbul'un "kırıklı" lalelerinden sultan zambağına bütün gözdeler var Van de Passe'nin gravürlerinde.

Yasaklı bahçeden porsuk ağacının hikayesini anlatıyoruz. Sadece sembolik anlamlarıyla değil, her zerresine yayılmış toksinler açısından da zengin. Tuzaklarını o etkileyici görüntüsünün arkasına ustaca gizlemiştir üstelik. Porsuk ağacı, Porsukgiller (Taxaceae) familyasına ait Taxus cinsinden ibreli bir ağaç türü. Yaygın türünün bilimsel adı Taxus baccata. Taxus adının kökeniyle ilgili farklı teoriler var ama eski Grekçe'de "yay" anlamına gelen toxon sözcüğünden geldiği söyleniyor kimi kaynaklarda.

Güneş sarısıyla parlak turuncu arası renklerde, altın paralar gibi ışık saçan bir çiçek... Aynısefa (Calendula officinalis) çorak topraklarda bile cömertçe çiçek açıyor; göze hoş görünmenin ötesinde birçok derde de deva. Güneybatı Asya, Batı Avrupa ve Akdeniz’e özgü ama ılıman iklimin hüküm sürdüğü hemen her coğrafyada yetişiyor. Aynısefalar çeşitli toprak ve iklime uyum sağladıkları için kolay yetişen bitkilerden.

Botaniğe katkısı olan kadın portrelerden biri: 1600’lerin sonu ve 1700’lerin başından Beaufort Düşesi Mary Somerset’i; melankoli tedavisi için başladığı bahçeciliği bilimsel bir uğraşa nasıl dönüştürdüğünü konuştuk.

Bitkisini değil de meyvesinin tadını ve kokusunu iyi bildiğimiz vanilya orkidesini konuşacağız. Safrandan sonra dünyanın en değerli baharatı, o "tatlı" aromalı vanilyanın her egzotik baharat gibi "acı" bir hikayesi var.

1600'lere uzanıp "Çiçek" lakabıyla bilinen Flaman ressam Yaşlı Jan Brueghel'i ve onun İstanbul'dan gelmiş lale, sümbül ve ters lalelerle dolu "imkansız" çiçek buketlerini konuşuyoruz. Yaşlı Jan Brueghel, efsanevi ailenin ikinci kuşak üyesi. Günlük yaşamdan sahneler içeren manzara resimleri, alegorileri, kutsal kitaptan alıntıların da olduğu çiçek resimleriyle biliniyor...

Borçları yüzünden hapishaneye düşmüş eşini kurtarmak için olağanüstü bir iş yaratan İskoç bitki ressamı Elizabeth Blackwell'i (1707–1758) ve onun, o zamanın bilim çevresinde takdir görmüş A Curious Herbal kitabını konuşuyoruz. Elizabeth Blackwell, “gerçek örneklerden” yola çıkarak, çizimden baskı aşamasına dek –gravürlerini de kendi yapan- ilk kadın bitki ressamı sayılıyor.

Carolus Linnaeus'un çiçek saati projesini konuşuyoruz🌿İsveçli botanikçi, doğada saklı zamanı bulmanın peşinde; Horologium Florae dediği, çiçeklerin açılıp kapanma saatlerine göre düzenlediği bir çiçek saati geliştirmişti🌿 

Halüsinatif etkileriyle cezbedici ama öldürücü de olabilen iki bitkinin hikayesi var: Amazon yerlilerinden Beat kuşağına uzanan Ayahuasca sarmaşığı ve 19. yüzyıl Fransa’sında hayli moda olmuş absentin yapıldığı pelin otu.

Yasaklı bahçeden iki “kötücül” bitkinin hikayesi: Biri ölüme mahkum edilen Sokrates’in, bile bile zehrini içtiği baldıran otu, diğeriyse Romeo ve Juliet’in trajik sonunu getiren belladonna. Baldıran otu, Sokrates’in ölümüne sebep olmasıyla ünlü, dünyanın en zehirli bitkilerinden biri. Onunla özdeşleşmiş olduğu için sapındaki kırmızı lekecikleriyle Batı'da, "Sokrates'in kanı" diye de anılıyor.

Benan Kapucu, hem güzel hem derin anlamları olan güçlü bir çiçeği; zambağı anlatıyor. Ak zambaklardan martagonlara, paskalya zambağından altın ışınlı Japon zambağına birçok farklı türü var. 3500 yıldan fazla bir süredir bahçelerde yetişen bu çiçeğin gösterişli türleri güzellik ve cesaretin yan yana durduğu güçlü sembolizmiyle, anlam dünyamızı da zenginleştiriyor.