Explorez tous les épisodes du podcast Rachunek myśli

Jego oceny są ambiwalentne, choć współcześnie zdaje się mieć więcej przeciwników niż sojuszników. Z jednej strony wskazuje na wyjątkowość i niepowtarzalność jednostki, z drugiej na jej rzekomo nieusuwalny egocentryzm. 

Z definicji jest nieprzewidywalna, choć miewamy intuicję, że nadciąga. Sieje spustoszenie, stawiając pod znakiem zapytania ład świata, w którym żyjemy.

Zazwyczaj się go potępia, choć niektórzy dostrzegają w nim także pozytywne strony. Może chodzić w nim bowiem zarówno o odrzucenie rzeczywistości, jak i uzyskanie dystansu niezbędnego do refleksji oraz zwykły odpoczynek. O eskapizmie rozmawialiśmy z prof. Piotrem Domerackim z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

W audycji dyskutowaliśmy o jednym z podstawowych pojęć etycznych, wokół którego od wieków toczą się zaciete spory.

Czy przyjemność jest zawsze czymś dobrym? Co lepsze: balansowanie między rozkoszą a bólem czy nieczułość? Nasze żądze mają charakter cielesny czy duchowy?

Gościem audycji był Antoni Libera - pisarz, reżyser teatralny, krytyk literacki, autor niedawno wydanego przekładu dzieł greckiego klasyka.

Szlachetny, prostoduszny, empatyczny, ale i naiwny, budzący gniew i zażenowanie, a nawet bezwstydny. O księciu Myszkinie jako figurze dobra nie z tego świata rozmawialiśmy z Januszem Opryńskim - reżyserem teatralnym.

W "Rachunku myśli" przyjrzeliśmy się pionierskim czasom polskiej psychoanalizy.  

Płatni łowcy młodych i bogatych ludzi, mistrzowie dyskusji, sprzedawcy mniemań, zawodowi zwodziciele. O platońskim sporze z sofistami rozmawialiśmy w "Rachunku myśli".

- Nauki ścisłe dają dziś narzędzie poznawcze, które może być przydatne, żeby pogodzić się z własną ułomnością. Mówią o ograniczeniach, które poprzednio, przez wiek XIX, nie chcieliśmy przyjąć do wiadomości – podkreślał w Dwójkowej rozmowie Krzysztof Zanussi.

- Taki spacer po Krakowie na przykład pokazuje, że obok komendy policji mamy gabinet jasnowidza. Jakoś kooperują, ludzie się w ogóle nie dziwią. Staje się to zjawiskiem, które powoli zaczyna zyskiwać formę normalności - mówiła w Dwójce dr Iwona Butmanowicz-Dębicka.

- Największą naszą obawą było to, by nie powstała kolejna książka będąca serią wypowiedzi, monologów, perorowania i wykładania własnych stanowisk. Najbardziej niepokojący w filozofii religii jest bowiem brak dialogu, a badanie i rozwiązywanie problemu jest możliwe tylko dzięki niemu. Sądzę, że w tej publikacji udało się uniknąć tego błędu – mówił w Dwójce prof. Jackek Hołówka.

Uważał się za kontynuatora dzieła Freuda, ale zrewolucjonizował psychoanalizę. O francuskim psychoanalityku rozmawialiśmy w "Rachunku myśli".

Termin "cywilizacja" bywa rozumiany tak rozmaicie, że niemożliwe wydaje się ustalenie czegoś, co byłoby wspólne dla rozmaitych koncepcji. Po tym chaosie znaczeń błądziliśmy w "Rachunku myśli" (24.08) z dr. Bartoszem Działoszyńskim z Uniwersytetu Warszawskiego.

O słynnym poemacie rozmawialiśmy w audycji z prof. Małgorzatą Grzegorzewską z Instytutu Anglistyki UW.

Tematem audycji były eschatologiczne i psychologiczne mity w dialogach Platona.

W audycji rozmawialiśmy z prof. Piotrem Nowakiem, autorem książki "Przemoc i słowa. W kręgu filozofii politycznej Hannah Arendt".

W "Rachunku myśli" zastanawialiśmy się nad niezwykle istotnym zwrotem w myśleniu, który dokonał się u progu nowożytności.

W audycji szukaliśmy odpowiedzi na pytania, dlaczego niektóre przedmioty nam się podobają, a inne nie i jakie czynniki decydują o pięknie dzieła sztuki.

W audycji pochyliliśmy się nad "Wyzwoleniem", metateatralnym dramatem Stanisława Wyspiańskiego.

- W "Państwie" znajdziemy wywód Sokratesa na temat tego, jak demokracja przeradza się w tyranię. Dowiadujemy się, że wolności człowieka zagraża jej nadmiar. Dziś możemy powiedzieć, że Platon miał na myśli anarchię, która nie zna granic - mówił w Dwójce prof. Piotr Nowak.

- Uzależnienie to choroba układu motywacyjnego. Powoduje ona, że człowiek ma na tyle silną potrzebę zażywania narkotyków czy alkoholu, że nie jest w stanie się powstrzymać. Chory traci kontrolę nad swoim zachowaniem - mówił w Dwójce neurobiolog Wojciech Glac.

Gościem audycji był dr Cezary Żechowski, psychiatra i psychoterapeuta.

- Przybycie gościa jest zawsze spotkaniem z kimś innym, innym w radykalnym sensie. Ta inność w filozofii Levinasa jest źródłem naszego człowieczeństwa - mówił prof. Andrzej Leder o jednym z filozoficznych aspektów gościnności.

Gościem "Rachunku myśli" (3.08) był Jan Hartman. W audycji porozmawialiśmy o jego książce "Zmierzch filozofii", w której autor wieszczy śmierć tej nauki.

Pomysłowość, kreacja, fantazja. O życiu z wyobraźnią rozmawialiśmy z reżyserem teatralnym Piotrem Cieplakiem.

- U niego nie ma retoryki rewolucyjnej. Ale jednocześnie to myślenie uderza w podstawy społeczeństwa, które się konformizuje – podkreślał w Dwójce Wojciech Bonowicz, opowiadając o najważniejszych ideach ks. Józefa Tischnera.

- Platon zadał pytanie, czym jest sprawiedliwość. Kara lub nagroda za wzorowe życie doczesne to myślenie kultury, które reprezentuje Kefalos. To wykształcony reprezentant pokolenia, które ma do zaproponowania tylko korzyść z posiadania pieniędzy – mówiła prof. Dorota Zygmuntowicz.

- To cała magia miłości romantycznej. Opowieść mówi o uczuciu, które pojawia się nagle, ogarnia dwoje ludzi i wypełnia całe ich życie. Ta miłość nigdy się nie kończy, ale obojgu nie uda się zbudować trwałego związku osadzonego w realnym życiu – mówił w Dwójce dr Cezary Żechowski.

W "Rachunku myśli" spotkaliśmy się z psychoterapeutą Pawłem Wojciechowskim, autorem książki "Światy zastępcze".

W audycji wyszliśmy od czegoś na wskroś materialnego - architektury, urbanistyki - by przejść do abstrakcyjnych pojęć, takich jak niepodległość czy suwernenność.

- Sokrates to ktoś taki, kto wnosi do życia konieczny optymizm. Dla niego wszystko pozostaje kwestią do rozważenia. Zło jest wynikiem niedostatecznego rozumowania, a śmierć jest tylko innym odcieniem życia – mówił w Dwójce prof. Piotr Nowak.

- Strach to jedno z fundamentalnych uczuć. Wszystkie świadectwa kultury z różnych kręgów cywilizacyjnych i epok historycznych pokazują jego obecność we wszystkich obszarach ludzkiego doświadczenia - mówił w Dwójce prof. Andrzej Leder.

- Eurypides podjął temat szaleństwa, które ogarnia społeczeństwo. "Bachantki" to dramat o zaślepieniu, klęsce i wygnaniu, którego początkiem jest zanegowanie istniejącego porządku społecznego, porządku mitu i religii - mówił w Dwójce dr Cezary Żechowski.

- Po pierwsze wiedza: prawdziwa, szeroka, różnoroda i zintegrowana. Potrzeba jej, żeby tworzyć coś, co na co dzień nazywa się światopoglądem, a co można by nazwać obrazem świata i własnej osoby. W grę wchodzą jednak jeszcze rozmaite inne rzeczy, np. zdolność do radzenia sobie z niepewnością - mówił w Dwójce autor książki "Mądrość i różne niemądrości".

W audycji "Rachunek myśli" rozmawialiśmy o instytucji muzeum oraz o tym, co mówi nam ono o naszym świecie i w jaki sposób go współkształtuje. Naszym gościem był prof. Krzysztof Pomian.

Pierwszy po wakacjach "Rachunek myśli" poświęcony był jednemu z najważniejszych współczesnych myślicieli.

Temat tego, co nas zwodzi i zakrywa istotę rzeczy jest obecny w myśli europejskiej od jej początków. W audycji rozmawialismy o roli pozorów w naszym życiu.

W audycji "Rachunek myśli" rozmawialiśmy z dr. Cezarym Żechowskim o relacjach między ego a światem na przykładzie dramatu "Peer Gynt".

W "Rachunku myśli" zajęliśmy się koncepcjami filozoficznym na temat wolności woli.

Popularne powiedzenie głosi, że o gustach się nie rozmawia. Czy dlatego, że gust to sprawa prywatna, wręcz intymna i podważając czyjś gust, uderzamy w jego osobę?

- Wszystkie utopie są charakterystyczne dla momentu, w którym znaczna część nadziei europejskich intelektualistów przestała być lokowana w chrześcijańskiej obietnicy zbawienia - mówił w Dwójce prof. Andrzej Leder.

Z samej swej natury wprowadza w konsternację. Może zamrażać ruch myśli, jak i kierować go na zupełnie nieoczekiwane tory.

- Nie będziemy używali koncepcji teologicznych, nieznacznie tylko odwołamy się do filozofii, a duszę będziemy rozumieli jako jaźń - zapowiedział dr Cezary Żechowski, który w "Rachunku myśli" tłumaczył, jak neuronauka rozumie to, co rdzeniem naszej osobowości.

- Teorie spiskowe zakładają, że rzeczywistość jest pewnego rodzaju sceną. A skoro tak, to są też kulisy, zza których ktoś pociąga za sznurki. Ten spektakl ma scenarzystę i reżysera, którzy realizują jakiś ukryty cel - mówił w Dwójce dr Mateusz Falkowski.

W audycji rozmawialiśmy o miejscu strachu w strukturze mózgu, o roli tego uczucia w naszym funkcjonowaniu, o przyczynach strachu i sposobach radzenia sobie z nim.